ANALYSE

PvdA ook akkoord met bombarderen IS in Syrië

Ook de PvdA heeft de draai gemaakt en is akkoord met bombarderen van IS in Syrië. Lang was het argument dat een volkenrechtelijk mandaat voor militaire actie ontbrak. Is in die leemte nu wel voorzien?

VLNR Minister Jeanine Hennis-Plasschaert van Defensie, Joel Voordewind (CU), Han ten Broeke (VVD), Minister Bert Koenders van Buitenlandse Zaken en voorzitter Angelien Eijsink (PVDA) na afloop van het AO Nederlandse bijdrage aan strijd tegen ISIS. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Strikt genomen niet. In het internationaal recht geldt een algemeen geweldsverbod. Uitzonderingen zijn alleen mogelijk met een beroep op zelfverdediging of met een mandaat van de Veiligheidsraad van de VN. Voor militaire actie in een land zonder instemming van de regering van dat land is een VN-resolutie nodig.

Zo'n resolutie moet expliciet refereren aan Hoofdstuk VII van het VN-handvest, en moet nadrukkelijk het gebruik van geweld toestaan. Over het algemeen is deze drempel hoog genoeg om landen af te houden van militaire avonturen. Voor zover interventies plaatsvinden, hebben ze meestal de instemming van de Veiligheidsraad. Vaak ook gebeurt het ingrijpen op verzoek van de regering van het betrokken land.

Dat was bijvoorbeeld het geval toen vorig jaar zomer een aantal landen, waaronder Nederland, IS in Irak ging bombarderen. De VS breidden de operatie spoedig uit tot Syrië, maar de meeste partners haakten toen op volkenrechtelijke gronden af. De regering in Damascus had immers nergens om gevraagd.

Teruglezen - Zware druk op Nederland

'Nederland staat steeds meer onder druk om mee te doen aan bombardementen op strategische doelen van terreurgroep IS in Syrië. Vanuit de internationale coalitie is een 'grote oproep' gedaan om mee te helpen om de jihadistenbeweging, die half november nog zorgde voor een bloedbad in Parijs, terug te dringen.' Aldus commandant der Strijdkrachten Tom Middendorp vorige maand in de Volkskrant. (+)

Nederlandse F-16's. Beeld anp

Het fiat van de Veiligheidsraad

De interventie van de NAVO in 2011 in Libië had het fiat van de Veiligheidsraad. Dat wil zeggen, de raad riep de VN-lidstaten op 'alle noodzakelijke middelen' te gebruiken 'om burgers te beschermen die aangevallen dreigen te worden, inclusief in Benghazi'.

Dat de NAVO dit mandaat vervolgens aangreep om het Kadhafi-regime geheel en al te verjagen, wekte de woede van met name Rusland. Moskou stelde, niet zonder reden, dat de NAVO de resolutie op oneigenlijke wijze had opgerekt.

Soms is van geen van genoemde rechtvaardigingsgronden - zelfverdediging, verzoek van betrokken regering, VN-resolutie - sprake en gaat een land op eigen houtje over tot gewapend ingrijpen. Of de wereld daar vervolgens schande van spreekt, hangt af van de politieke omstandigheden.

De NAVO-bommencampagne in 1999 tegen Servië, tijdens de Kosovo-crisis, had zeker niet de instemming van de Veiligheidsraad. Toch werd over het ontbreken van een volkenrechtelijk mandaat in het Westen - afgezien van protest in uiterst linkse kring - niet al te moeilijk gedaan. Men had het helemaal gehad met Slobodan Milosevic. Andere landen echter, onder aanvoering van Rusland, veroordeelden de NAVO-actie scherp, ook op juridische gronden. (Vermoedelijk heeft het schenden van de regels door de NAVO rond Kosovo de Russen naderhand aangemoedigd in zijn eigen achtertuin - de Kaukasus - ook zijn eigen gang te gaan.)

Het duidelijkste voorbeeld van interventie buiten de Veiligheidsraad om is de invasie van Irak door de VS en Groot-Brittannië in 2003. Die leidde wereldwijd tot afkeuring, een reactie die door de rampzalige gevolgen van de invasie nog lang is blijven echoën.

Amerikanen en de VN-route

Dat er in 2003 zoveel aandacht was voor het ontbreken van een volkenrechtelijk mandaat, kwam ook doordat de Amerikanen - op aandringen van minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell - zelf maandenlang de VN-route hadden bewandeld, op zoek naar instemming van de Veiligheidsraad. Toen die uiteindelijk niet kwam (de VN-wapeninspecteurs waren nog bezig in Irak en wilden graag hun werk voortzetten), was het des meer een schoffering dat de haviken in het Witte Huis toch hun agressieve plannen doordreven.

Bij de Amerikaanse interventie twee jaar eerder in Afghanistan was het nog anders gelopen, hoewel ook toen een expliciete resolutie van de Veiligheidsraad onder Hoofdstuk VII van het VN-handvest ontbrak. De Amerikaanse regering beriep zich, vlak na 9/11, op het beginsel van zelfverdediging. Daarvoor bestond wereldwijd veel begrip. De Taliban-regering was door vrijwel geen land erkend en had nauwelijks vrienden. Bij de VN in New York werd Afghanistan vertegenwoordigd door de oppositie.

Toen in december 2001 de internationale troepenmacht ISAF in Afghanistan het stokje van de Amerikanen overnam, werd de zaak keurig afgedekt door een tekst van de Veiligheidsraad. Bovendien had de raad in de weken na de aanslagen al tot twee maal toe een resolutie aangenomen waarin de lidstaten werd opgeroepen al het mogelijke te doen tegen het internationale terrorisme.

Die twee resoluties zijn te vergelijken met resolutie 2249, door de Veiligheidsraad aangenomen op 20 november. Daarin wordt IS omschreven als een 'ongeëvenaarde bedreiging' van vrede en veiligheid. De lidstaten wordt opgeroepen 'alle noodzakelijke maatregelen' te nemen in het gebied in Syrië en Irak onder controle van IS om terroristische daden te voorkomen, en om 'de safe haven uit te roeien' (eradicate) die IS en Al Qaida hebben gevestigd in Syrië en Irak.

Gespierde taal, maar is het ook een mandaat voor militair ingrijpen? Zoals gezegd: strikt genomen niet. Resolutie 2249 verwijst niet naar Hoofdstuk VII van het VN-handvest en heeft het niet expliciet over gewapende actie.

De Nederlandse regering heeft inmiddels een nieuwe juridische vondst gedaan. De internationale gemeenschap, zo zei minister Koenders van Buitenlandse Zaken op 29 juni in de Volkskrant, mag militair ingrijpen omdat IS voortdurend vanuit Syrië aanvallen uitvoert op Irak. 'Op grond van het recht op collectieve zelfverdediging van Irak is geweldgebruik in Syrië toegestaan.' De vraag is wel waarom dat (nogal gekunstelde) argument een jaar eerder - toen IS zojuist vanuit Syrië een groot deel van Irak had veroverd - niet werd gebruikt.

Minister Bert Koenders (Buitenlandse Zaken - 2,r) Buitenlandse Zaken, minister Jeanine Hennis (Defensie, r) en Tom Middendorp (2,l) in Afghanistan. Beeld anp

'Ontbreken van een volkenrechtelijk mandaat'

Hoe dan ook zijn de politieke omstandigheden gunstig voor de coalitie die vanuit de lucht in Syrië opereert. Anders dan in 2003 in Irak maakt niemand misbaar over het 'ontbreken van een volkenrechtelijk mandaat'. Moskou volstond vorig jaar zomer, toen de Amerikanen begonnen met bombarderen, met pro forma protest aan te tekenen, en zelfs president Bashar al-Assad maakt geen groot nummer van het schenden van de territoriale integriteit van zijn land.

Toen de Franse president François Hollande na de aanslagen in Parijs zijn luchtmacht afstuurde op IS in Syrië, klonk nergens protest. En ook de Britten zijn om. Vorig jaar moest premier David Cameron nog bakzeil halen, doordat een meerderheid in het Britse lagerhuis vasthield aan juridische afdekking door de Veiligheidsraad. Inmiddels is die eis verdampt. Alleen de linkervleugel van Labour houdt vol, met het argument: waarom mag Cameron doen wat we met z'n allen Tony Blair nog altijd verwijten?

Zo wordt de weg geplaveid voor Nederlandse deelname aan de militaire campagne tegen IS in Syrië. De Fransen gaan sinds 13 november vol op het orgel, de Britten doen inmiddels mee, zelfs de doorgaans o zo vreedzame Duitsers helpen op de achterhand mee.

En dan is er nog dat schimmige artikel uit het EU-handvest over gezamenlijke bijstand in tijden van nood, door Hollande uit de mottenballen gehaald. Een juridische compensatie voor het ontbreken van een VN-resolutie kan het nooit zijn, mooi meegenomen is het wel. Alle brokjes en beetjes worden bijeengeveegd voor de grote ommezwaai.

De instemming van het Britse parlement

Het Britse parlement stemde gisteren ruim in met het uitbreiden van luchtaanvallen naar IS-stellingen op Syrisch grondgebied. Een uur later stegen de eerste Britse gevechtsvliegtuigen al op vanaf de Britse luchtmachtbasis Akrotiri op Cyprus om Syrië te bombarderen. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden