PvdA in wurggreep D66 en populisten

De gemeenteraadsverkiezingen kunnen een aantal forse verschuiningen teweegbrengen in het politieke landschap. Vooral de PvdA en haar leider Samsom vrezen met grote vreze. Het slagveld overzien in vier delen.

KIEZER GEEFT SIGNAAL AF, WAT ER OOK GEBEURT

Vanavond tegen middernacht tellen ze hun knopen, de partijleiders op het Binnenhof. Hoeveel raadszetels verliezen ze? Hoeveel van hun wethouders tuimelen van het pluche? Hoeveel afdelingen worden de komende maanden geregeerd door chagrijn? Het maakt nogal een verschil, een partij in mineur of een partij in overwinningsroes.


In hun analyses zal het woord 'signaal' vaak vallen. Roemer, Wilders en Pechtold rekenen op winst - een duidelijk signaal dat het kabinet weg moet/de koers nog veel meer door D66 moet laten bepalen. Buma hoopt op licht herstel - een duidelijk signaal dat het CDA nog lang niet dood is. Rutte en Samsom mogen hun handen dichtknijpen als de schade beperkt blijft - een duidelijk signaal dat hun kabinet door moet op de ingeslagen weg.


En als het tegenvalt? Een klap voor de PvdA zal onvermijdelijk de discussie aanjagen over Samsoms leiderschap. En durft de VVD dan nogmaals met Rutte de verkiezingen in? Er zijn zelfs strategen die het begin van het einde van Rutte II voorzien. De kans is net zo groot dat nieuwe tegenwind Rutte en Samsom voorlopig nog even wat steviger in elkaars armen drijft. Schuilend bij elkaar tot de economie, de huizenmarkt en de werkgelegenheid echt opveren en de kiezers weer wat zonniger over het kabinet gaan denken.


KEERT HET ZUIDEN TERUG IN DE MOEDERSCHOOT?

Keren de kiezers terug naar het CDA? Dat is de grote vraag in het zuiden van het land, ooit een robuust CDA-bastion. Bij de Venlose CDA-wethouder en lijsttrekker Jos Teeuwen zijn de verwachtingen hoog gespannen: 'Ik hoor signalen in de stad dat de mensen terugkeren in de moederschoot.'


Bij de vorige verkiezingen was de VVD de grote winnaar. Maar de liberalen hebben volgens hem last van 'Haagse sentimenten'. Teeuwen: 'Wij 2 zetels erbij, zij 2 eraf, dan is het CDA weer de grootste.'


Drie maanden geleden ging hij diep door het stof in de Mikwe-affaire: de archeologische 'vondst van de eeuw' die toch geen middeleeuws Joods badhuis bleek te zijn. Hij had de gemeenteraad onvolledig geïnformeerd, een politieke doodzonde, maar mocht na 'oprechte excuses' blijven zitten. Ook zijn VVD-collega lag onder vuur, wegens het miljoenenverlies van de Floriade.


Teeuwen wil door als wethouder. Hij is een gelovig katholiek, die vindt dat je 'niet op je talenten moet gaan zitten'. Zijn slogan luidt: 'Na de stenen nu de mensen.' Ofwel: na alle bouwprojecten nu zorg en onderwijs. Regulering van de wietteelt, zoals de VVD wil, vindt hij helemaal niks: 'We moeten van die rotzooi af, en de teelt zeker niet gaan legaliseren.'


LEEFBAREN ROTTERDAM SLAAN HET LIEST RECHTSAF

Het zal van de genade van Joost Eerdmans afhangen of de PvdA in Rotterdam de komende vier jaar mag meebesturen. De lijsttrekker van Leefbaar Rotterdam krijgt waarschijnlijk de keuze: ga ik over links of over centrum-rechts?


Het antwoord laat zich raden. De vijandschap tussen PvdA en Leefbaar is lang niet meer zo diep en persoonlijk als onder Fortuyn, Pastors en SØrensen, maar Eerdmans slaat liefst rechtsaf met VVD, CDA en D66.


Leefbaar heeft bovendien een traumaatje weg te poetsen: de partij heeft sinds haar oprichting alleen de eerste jaren in het college gezeten (2002-2006). In 2010 behaalden PvdA en Leefbaar beide 14 zetels, maar Leefbaar werd afgetroefd. Vandaag is het voormalig LPF-Kamerlid Eerdmans na een ijzersterke campagne de absolute favoriet, terwijl PvdA-lijsttrekker en wethouder Hamit Karakus uit het defensief moest opereren. Zijn partij werd machtsbederf en cliëntelisme aangewreven en dat lijkt te beklijven. Toch is Eerdmans er niet gerust op. Zijn vrees is dat een deel van zijn kiezers thuis blijft, 'omdat de winst al binnen is'.


Het zal ook hard knetteren in de Almeerse en Haagse stemhokjes, waar de PvdA andermaal wordt uitgedaagd door de PVV. De partij van Geert Wilders kan in Almere opnieuw de grootste worden, terwijl in Den Haag (waar de PvdA in 2010 nipt de grootste bleef) een driestrijd tussen PvdA, PVV en D66 is voorspeld.


De sociaal-democraten hebben in Almere en Den Haag meer kans om weer wethouders te leveren. VVD en CDA lijken er niet happig op een avontuur met de PVV.


GERUZIE IN PVDA LEGT D66 GEENW INDEIEREN

Jetze Luhoff, internetconsultant uit een doorzonwijk en plaatselijk lijsttrekker van D66, gaat vandaag in Groningen mogelijk politieke geschiedenis schrijven. Als de peilingen kloppen, wordt D66 onder zijn leiding de grootste partij in een stad die al 90 jaar een sociaal-democratisch bolwerk is. Dezelfde nek-aan-nekrace tussen D66 en PvdA speelt in Amsterdam, ook een van oudsher rode stad.


Het is een verrassende comeback van het tot voor kort soms uitgebluste D66. Jarenlang had deze partij in Groningen slechts twee raadszetels. Dat nu de stad groen lijkt te kleuren, ligt niet aan het charisma van Luhoff, maar aan het feit dat D66 zich manifesteert als nuchtere bestuurspartij met oog voor de centen.


Terwijl leden van de Groningse PvdA elkaar openlijk uitscholden en intimideerden, hield de enige D66-wethouder, Ton Schroor, zijn oog op de begroting. Mede dankzij hem sneuvelde in 2012 een grote PvdA-wens: een tramlijn door de binnenstad. Groningen kan niet zomaar honderden miljoenen spenderen, luidde de koele berekening. Daarop viel het college.


Het einde van de tram was het begin van een cultuuromslag waarin gevestigde PvdA'ers hun draagvlak zagen verglijden ten gunste van Luhoff. Toch is het de vraag of hij vanavond echt de macht overneemt: in Groningen hangen nog steeds veel PvdA-affiches achter de ramen, als vanouds.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden