'PvdA'er Rob Oudkerk was de enige echte non-conformist'

De vernieuwing van Rottenberg is de Kamer alweer uit. De vijf overgeblevenen zijn verworden tot het type politici dat ze eerst juist bestreden....

Oudkerk was vermoedelijk degene die Rottenbergs opdracht het meest ter harte nam - en niet vergat. Zijn val kan gelden als het late slotakkoord van een mislukt politiek project.

De 'regenten, komma-neukers en apparatsjiks' moesten plaatsmaken voor 'meedenkers, luisteraars, mediascorers, ruimdenkenden, politieke dieren en intellectuelen'. Die moesten 'platforms binnen en buiten de PvdA opbouwen, centra leiden, onderzoeksteams organiseren'. Om partij en gedachtegoed te vernieuwen moesten non-conformisten het vastgeroeste denken doorbreken.

Entrez Rob Oudkerk (38), bekende van Rottenberg uit de Amsterdamse discussietempel De Balie, en huisarts met politieke ambitie in de hoofdstad. Welkom Rick van der Ploeg, jeugdig hoogleraar economie, Adri Duijvestein, controversieel wethouder te Den Haag, Karin Adelmund, vice-voorzitter van de FNV, Gerda Dijksman, politieagente, Marjet van Zuijlen, headhunter van KPN en Eisso Woltjer, europarlementariër. Plus nóg tien andere hemelbestormers. Zestien nieuwe parlementariërs kwamen in het voorjaar van 1994 de PvdA-fractie in de Tweede Kamer binnen. De verkiezingen waren op een debacle uitgelopen en hadden de partij van 49 op 37 zetels gebracht - waarmee het relatieve gewicht van de nieuwlichters toenam.

Al snel bleek dat de selectie van Rottenberg haperde: het Surinaamse Kamerlid Evan Rozenblad was nogal fantasierijk omgesprongen met zijn cv en Hamid Houda werd beschuldigd van dubieuze fiscale praktijken. Toen waren er nog veertien.

De nieuwelingen die bleven leerden snel. 'Politiek heeft nu eenmaal ijzeren onderliggende wetten', zegt Carla van Baalen, directeur van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis van de Katholieke Universiteit van Nijmegen. 'Je komt binnen met idealen, maar om die te verwezenlijken heb je macht nodig. En voor macht moet je je aanpassen. Ik simplificeer, maar hierdoor is vernieuwing binnen de kortste keren geen vernieuwing meer. '

Of je krijgt problemen. Dat overkwam Gerda Dijksman, de stoere politieagente van wie Rottenberg zoveel frisse inbreng had verwacht. Zij keerde in september 1997 terug naar de politie, vervuld van 'weerzin' tegen de 'gesloten cultuur'. Rottenbergs voormalige duovoorzitter Vreeman hield het in 1997 ook voor gezien, en werd burgemeester van Zaanstad. Toen waren er nog twaalf.

Voor de verkiezingen van 1998 kondigden nog een aantal Rottenbergianen hun vertrek aan: Johanneke Liemburg ging gefrustreerd terug naar Friesland, Eisso Woltjer kapte er even gefrustreerd mee en voormalig atlete Mieke Sterk ging scheldend af door de zijdeur - 'Ze kunnen mijn rug op. De imbecielen', zei Sterk. Felix Rottenberg zelf was inmiddels wegens ziekte afgetreden als partijvoorzitter. Hij liet ten afscheid weten dat zijn mensen veel te braaf waren geweest.

Rottenberg had zich, zegt Carla van Baalen, vermoedelijk ook onvoldoende gerealiseerd dat 'nieuwe mensen' en 'vernieuwing' níet hetzelfde is.

Daarbij kwam dat het in de jaren negentig crescendo ging met de PvdA. De urgentie om te vernieuwen, die na de WAO-crisis van 1991 nog sterk werd gevoeld, zwakte af. In Den Haag namen Melkert en Kok de partij in een ijzeren greep - volgzaamheid was het credo. 'Voor vernieuwing heb je eigenlijk een crisis nodig', zegt politicoloog en PvdA-watcher Philip van Praag. 'En die was er niet.' Die kwam pas met Fortuyn.

Vermoedelijk had Rottenberg ook te weinig rekening gehouden met la condition humaine. Adelmund was al toegetreden tot het eerste Paarse kabinet en volgde daarna Rottenberg op als partijvoorzitter, vernieuwer Rick van der Ploeg gaf nog éénmaal blijk van enige Rottenbergiaanse recalcitrantie toen hij in 1997, samen met Oudkerk en Duijvestein, fractieleider Wallage onder vuur nam. Maar vervolgens werd hij kaltgestellt als staatssecretaris voor Cultuur in Paars II. Ook de andere leden van de Rottenberg-bende bezetten sleutelposities in de fractie.

Philip van Praag: 'Er is eigenlijk maar één man overeind gebleven. Rob Oudkerk. Hij was de enige die bleef dwarsliggen. Oudkerk is de enige van die hele club die niet is meegezogen in de macht.' Oudkerk bleef de fractieleiding uitdagen, zich onttrekken aan de fractiediscipline en stennis schoppen. Van Praag: 'Misschien heeft hij geen blijvend effect bereikt in de Haagse cultuur, maar je moet hem nageven dat hij altijd trouw is gebleven aan zijn eigen stijl.' Het was alsof Oudkerk zich als enige van de generatie van 1994 de opdracht van Rottenberg herinnerde en zijn best bleef doen ernaar te handelen: reuring veroorzaken en tot nadenken dwingen.

Kennelijk was Oudkerk in 1994 de enige echte non-conformist op Rottenbergs lijstje. Van Praag: 'Maar non-conformisten zijn nu eenmaal ook in hun privé-leven non-conformistisch. Eigenlijk willen we politici met de het degelijke privéleven van Wim Kok en het politieke non-conformisme van Fortuyn, maar dat kan natuurlijk niet.' Van Praag wil maar zeggen dat Oudkerks ondergang dezelfde bron heeft als zijn politieke lak aan conventies.

Van de zestien nieuwelingen van 1994 zijn er nog vijf aanwezig in de Kamer. Marjet van Zuijlen keerde in 2000 onverwacht terug naar het bedrijfsleven en na de verkiezingen van 2002 verdwenen ook Van der Ploeg, de degelijke rechtsgeleerde Gerrit-Jan van Oven én Rob Oudkerk. Oudkerk had in 1998 al met moeite weerstand kunnen bieden aan de lokroep van Amsterdam, maar ging nu alsnog.

Wie nu Haagse insiders om een typering vraagt van de overblijvers (Karin Adelmund, Saskia Noorman, Adri Duyvestein, Ferd Crone en Sharon Dijksma), krijgt onherroepelijk termen als 'vreselijk oude PvdA', 'machtspolitici' en 'dogmatische denkers' te horen. En ook valt regelmatig het dodelijke 'apparatsjiks' - Rottenberg had nog zo gezegd dat ze die moesten bestríjden, en níet dat ze het zelf moesten worden.

De geschiedenis is wreed en vol vraagtekens. Felix Rottenberg werd weer ernstig ziek en Rob Oudkerk is ten val gekomen. Van oude politici en dingen die voorbijgaan; nieuwe vernieuwers bestuderen de vernieuwing.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden