PvdA en VVD hebben gewoon niets met elkaar gemeen

Het huidige kabinet is niet meer dan het project van twee partijtoppen en twee kranten, de Volkskrant en de NRC, die na de verkiezingsuitslag van 2012 geen alternatief wilden zien.

Premier Rutte lacht naar Pvda-leider Samsom tijdens een debat in Den Haag. Beeld anp

De Kerstcrisis van vorige week heeft een groeiende kloof blootgelegd tussen Den Haag en de samenleving, en tussen de Binnenhof- en de buiten-Binnenhofpers. In de NRC van zaterdag 20 december stonden ze het scherpst tegenover elkaar: de columnisten Bas Heijne en Marc Chavannes aan de ene kant, Binnenhofwatcher Tom-Jan Meeus aan de andere. Maar je kunt ook, voor De Volkskrant, Sheila Sitalsing (17 december) tegenover Martin Sommer (18 december) plaatsen.

Aan de ene zijde zij die al langer de huidige zielloos-pragmatische wijze van politiek bedrijven bekritiseren: het gebrek aan visie, de modieuze nadruk op 'onvermijdelijke' hervormingen die 'gewoon daadkracht' vereisen (Heijne: 'Elk compromis wordt als een overwinning gepresenteerd, elke bezuiniging als een hervorming die Nederland 'beter' maakt') en daarmee eenmaal gesloten akkoorden voor heilig verklaren die er dan ook per se via fractiediscipline doorheen gejast dienen te worden en waarvoor nu dus zelfs met een Algemene Maatregel van Bestuur desnoods het staatsrecht even opzij gezet moet worden. De overheid als 'een tiran met haast' (Chavannes 6 december).

Zij menen dat hier met de vrije-artsen-keuze een serieuze en principiële inhoudelijke vraag op tafel lag, die niet zomaar ondergeschikt gemaakt mag worden aan de politieke overlevingswaan van de dag. Dwarsdenken is voor hen daarom een deugd (daar waren de drie tegenstemmers ook indertijd door hun eigen partijleiding op uitgezocht, alleen kwam dat nu even niet van pas).

Aan de andere zijde staan zij die zo opgaan in het Haagse circuit, dat voor hen de regeerbaarheid voorop staat, ongeacht wat de uitwerking van de bepaalde besluiten op de samenleving is. In die situatie kan Rutte als best denkbare politieke leider geprezen worden omdat hij als enige een 'toverballenverbond' van 'vijf a zes partijen bijelkaar kan brengen', en 'wat dat betreft onbetwist de knapste Haagse prestatie van het jaar leverde' (drie keer Meeus). Inderdaad: op de vierkante kaasstolp-kilometer rond de Hofvijver. Dat de coalitie met haar gehaaste plannenbakkerij daarbuiten geen enkel vertrouwen meer geniet? Ach.

Meeus snapt niet dat juist het door hem geprezen pragmatisme de burger steeds meer tegenstaat. Hij geldt als de best in het Haagse wereldje ingevoerde journalist, en dat is zijn probleem: hij weet alles van Den Haag, zoals Den Haag zelf ook alles van zichzelf weet, en niets van het land.

Daar wordt elk principieel conflict als een politiek spel gezien. Men hekelt vaak het cynisme van de samenleving, maar is in feite zelf zo cynisch dat men zich amper kan voorstellen dat parlementariërs zonder persoonlijke bijbedoelingen van de gedicteerde coalitielijn kunnen afwijken. Zij die de koekoek-eenzang doorbreken heten zo vandalen en rancuneuze types die uit zijn op wraak. Zie wat er nu gezegd wordt over Marijke Linthorst, Guusje ter Horst en Adri Duivesteijn.

Minister Edith Schippers (links), PvdA-leider Diederik Samsom en premier Mark Rutte tijdens overleg over de crisis die is ontstaan na de gesneuvelde zorgwet. Beeld anp

Onder de druk bezweken

Ik denk dat het precies andersom ligt: de wetenschap dat zij niet meer met hun eigen carrière-perspectieven (en dus met partij- en coalitiebelangen) rekening hoefden te houden, zorgde ervoor dat dit drietal zich vrijer voelde om inhoudelijk te oordelen. Naar verluidt had het aanvankelijk zelfs nog veel meer medestanders binnen de PvdA-fractie, die die vrijheid echter niet voelden, en vermoedelijk mede daarom onder de enorme druk vanuit de Trèveszaal bezweken zijn.

Vaak wordt er geklaagd dat parlementariërs stemvee zijn - maar als een paar hunner het eens niét zijn is het land direct te klein. Toen twee Turkse PvdA-Tweede Kamerleden om die reden uit hun fractie stapten, werd dat overigens niet zo erg gevonden: dat bracht de coalitie-meerderheid immers niet in gevaar. Prima wanneer volksvertegenwoordigers zelfstandig denken. Totdat, uiteraard, het politieke consequenties krijgt - en daarmee pas echt zinvol dreigt te worden.

Vandaar de woedende eerste reactie van Rutte: men moet zich aan afspraken houden. Helemaal juist: alleen is met de senaat nooit een afspraak gemaakt. Tijdens de formatie is zij niet geraadpleegd. Linthorst, door Sitalsing geciteerd, terecht: 'Als er geen behoefte is om de kwaliteit van wetgeving te toetsen, moet de Eerste Kamer worden opgeheven. Als die er wel is, moeten senatoren hun werk ook kunnen doen zonder gebondenheid aan een regeeraccoord.'

Honend commentaar van Rob Wijnberg in De Correspondent op 18 december op de verontwaardiging in het regeringskamp: 'Brekend nieuws: democratie functioneert naar behoren.' Inderdaad: senatoren hebben een wet die ze slecht vinden afgewezen. Voor de inner circle is dat onvoorstelbaar. Dat leidt dan vervolgens tot oproepen als van hoogleraar staatsrecht Heringa (19 december) om met een crisis te dreigen 'om de drie in het gareel te krijgen'.

Uitgaand van het recht van de senatoren om naar eer en geweten te stemmen, zijn voor de 'crisisschuldvraag' - inhoudend dat het kabinet kennelijk door die tegenstem overvallen werd - zodoende slechts de volgende deelvragen van belang:

1. Hebben de drie senatoren bijtijds hun zeer sterke bezwaren aan hun fractievoorzitter, Marleen Barth, kenbaar gemaakt? (Zij stellen van wel). Zo ja,
2. Heeft Marleen Barth dat ook zo begrepen? Zo ja,
3. Heeft Marleen Barth dat dan ook duidelijk aan de VVD en het kabinet kenbaar gemaakt? Zo ja,
4. Hebben de VVD en het kabinet dat dan ook begrepen c.q. willen begrijpen?

SGP-fractievoorzitter Kees van der Staaij verlaat het Torentje na overleg over de gesneuvelde zorgwet van minister Edith Schippers. Beeld anp

Ritueel tegenstribbelen

Vooral in die informatieketen gaat het meestal mis. In Nederland moet je soms - ik spreek uit eigen ervaring - herhaaldelijk en bijzonder nadrukkelijk verklaren dat je echt ergens fundamenteel tegen bent, voor men het wil geloven. Inhoudelijke tegenwerpingen worden in onze moesjawara-cultuur al snel als een soort ritueel tegenstribbelen afgedaan, en bestuurders gaan er - daadkracht! - veelal vanuit dat zij ofwel door vriendelijk masseren ofwel door onvriendelijk dreigen er uiteindelijk wel in zullen slagen om alle neuzen dezelfde kant op te krijgen.

Zo wordt nu voortdurend, om de coalitie te redden, de ene na de andere wanstaltige maatregel met steun van de zogenaamde 'constructieve drie' aangenomen, ook als die bij de kiezer op grote weerzin stuit (wat medezeggenschap van burgers? hallo D66, bent U daar?), omdat er zonodig 'hervormd' moet worden en de regering anders 'uitgeregeerd' zou zijn.

Grote paniek, als dat eens niet lukt. Dan staan, zeker als de tegenstanders op brede steun van buiten kunnen rekenen (zoals nu), niet die tegenstanders, maar de medestanders als volgzame sukkels te boek, zoals Heijne vaststelde. De woedende reacties van de VVD op de democratische torpedering van haar speeltje bevestigen het: senatoren die een wet die ze slecht vinden wegstemmen! Ongehoord!

Wijnberg nog op 18 december: 'Hoe de verworpen Zorgwet er uiteindelijk toch doorheen gedrukt gaat worden, is nog niet bekend'. Intussen weten we het. Om de Binnenhofcoalitie te redden wordt nu elke bestuurstechnische maatregel uit de kast gehaald. Chavannes twee dagen later: 'Een onrijpe wet dreigt nu met onwijze middelen te worden doorgedrukt.'

De drie tegenstemmende PvdA-senatoren vertegenwoordigen daarbij bovendien de overgrote meerderheid van hun eigen electorale achterban, en zelfs ook van de Nederlandse bevolking als geheel; het kabinet met zijn VVD-visie daarentegen slechts een kleine dogmatische radicaal-neoliberale minderheid, die wel al enige decennia het debat compleet domineert.

Overigens: altijd interessant als 'liberalen' de keuze-vrijheid van burgers willen beperken. Wel de vrijheid om je verzekeraar te kiezen, niet om je arts te kiezen? Een normaal mens wil eerder het omgekeerde. De meesten onzer hebben namelijk een intiemere band met de laatste dan met de eerste, maar bij de kille financieel-economische types die de VVD domineren is dat inderdaad vast andersom.

Aan deze partij danken we al de schijnkeuze van de energieleverancier, terwijl de echte keuzes ons ontnomen worden. Als individuele consument mogen we daardoor alles, als collectief van burgers kunnen we daardoor niets meer.

Alleen om die reden is het jammer dat de crisis niet tot het vertrek van Edith Schippers heeft geleid. Zelden heeft een dermate geborneerd en gezien haar idee-fixe over 'marktwerking' volslagen incompetent minister het departement van Volksgezondheid bestierd. In een fatsoenlijk land zou nu met beide handen de gelegenheid zijn aangegrepen om haar op de politieke mestvaalt te kieperen.

Chavannes, vernietigend voor haar denkwereld, terecht: 'Die keuzevrijheid is de achilleshiel van het huidige en zeker van het aangescherpte systeem. Je mag één keer per jaar van verzekeringsupermarkt wisselen, er zijn er vier, je moet van alle vier de polisvoorwaarden inclusief de lijst van wel en niet gecontracteerde zorgverleners en ziekenhuizen napluizen, én je moet in december al weten welke aandoening je in september zal krijgen. Is het zo moeilijk in te zien dat dit de grote leugen van het stelsel is?'

Voor hen, die zich alleen maar op het Haagse compromis- en uitruilgebeuren richten, opdat de regering weer even voort kan, luidt het antwoord duidelijk: ja.

Wat de gevolgen kunnen zijn van de wet-Schippers, beschreven twee ziekenhuisartsen in de NRC van 20 december aan de hand van een hartpatiënt met budgetpolis uit Zwolle (in die stad is er een goed ziekenhuis op loopafstand). Voor poliklinische behandeling moest hij naar Apeldoorn, voor de dotterbehandeling naar Arnhem, voor eventuele complicaties door naar Nijmegen. Zo spaart de verzekeraar vast wat uit, maar je zou er inderdaad een hartkwaal van krijgen.

Het onderliggende kernprobleem is dat het kabinet twee ideologische tegenpolen, PvdA en VVD, die helemaal niets met elkaar gemeen hebben, moet verzoenen. Dat leidt ofwel tot uitruilen, waarbij de achterban van de ene partij zich walgend van de uitkomst afkeert, ofwel tot richtingloze inconsistente compromissen. Niet voor niets staan beide partijen er in de peilingen zeldzaam slecht voor.

Dat dat voor de PvdA nog meer geldt dan voor de VVD komt, omdat de VVD de kaders heeft gesteld en daardoor - zie de marktwerking in de zorg en de daaruit resulterende groeiende ongelijkheid, waartegen Duivesteijn terecht rebelleert - de eigen sociaal-democratische uitgangspunten verloochent.

Een paar jaar geleden zag op instigatie van partijvoorzitter Hans Spekman een goed WBS-rapport het licht, Van Waarde geheten, waarin die uitgangspunten helder op een rij werden gezet en de consequenties ervan werden uitgewerkt. In de bestuurspraktijk, en dat is het PvdA-probleem, is daar niets mee gedaan.

PvdA-leider Diederik Samsom tijdens een debat in Den Haag. Op de achtergrond Mark Rutte en Lodewijk Asscher. Beeld epa
Premier Mark Rutte tijdens zijn persconferentie na de wekelijkse ministerraad. Beeld anp

Een verzachtend links sausje

Daar helpt ook geen volgend partijrapport tegen. 'De kinderen van Den Uyl gaan leren nee te zeggen', aldus De Volkskrant 14 november over het jongste, Politiek van Waarde, met de oproep wat minder het conflict te schuwen en meer voor principes te staan. Dat deden Linthorst, Ter Horst en Duivesteijn inderdaad, maar dat bleek dus niet de bedoeling. Het gaat ook niet samen met een coalitie met een partij die met al die mooie beginselen haar gat afveegt.

Het huidige kabinet is, om het zeer scherp te zeggen, niet meer dan het project van twee partijtoppen en twee kranten, de Volkskrant en de NRC, die na de verkiezingsuitslag van 2012 hiervoor geen alternatief wilden zien. Zij hopen zo het onverzoenlijke te verzoenen, ook binnen zichzelf, door hard rechts sociaal-economisch beleid met een verzachtend links sausje te tooien.

De grootste fout ooit die de top van de PvdA sinds de oprichting van de partij heeft gemaakt, is dat zij in dit kabinet is gaan zitten. De op een na grootste fout is, dat zij nog steeds niet snapt dat dit de grootste fout was. Daarom lopen nu eerst haar kiezers weg, en vervolgens ook steeds meer haar leden. Als zij daaruit niet bijtijds echte consequenties trekt, wordt zij bij de Statenverkiezingen verpulverd en is deze vermeende coalitie-voor-acht-jaar sowieso voorbij.

D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold verlaat het Torentje na overleg met de coalitie. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden