Analyse Coalitievorming

PvdA beperkt schade, D66 en SP raken leger aan wethouders kwijt

College Tilburg Foto Twitter

In 314 gemeenten is bekend hoe het nieuwe college van burgemeester en wethouders eruitziet. Waar de lokalen oprukken, glipt de macht uit handen van D66 en SP.

‘We balen er echt van’, zegt Tom Verhoeve. Vier jaar lang zat zijn D66 in het bestuur van de gemeente Nieuwegein, als onderdeel van een coalitie van vijf partijen. Verhoeve hoopte dat D66 kon terug­keren in het college, ondanks de ­terugval van 4 naar 3 zetels bij de laatste gemeenteraadsverkiezingen.

Voor zijn partij was echter geen plek aan de onderhandelingstafel. Met D66 werd niet eens gepraat. VVD, PvdA, GroenLinks, CDA en een lokale partij maken in Nieuwegein nu de dienst uit. ‘Een goede reden hebben we nog niet gehoord’, treurt Verhoeve, die drie ex-coalitiegenoten wel zag terugkeren.

Hoe zit het in uw gemeente?

GroenLinks en vooral de lokale partijen wonnen de laatste gemeenteraadsverkiezingen. Maar hoe komt het college in uw gemeente er uit te zien? Bekijk de speciale tool. 

Groot verval bij D66

Het verliezen van de macht in Nieuwegein is exemplarisch voor de situatie van D66 in de rest van het land. Na de gemeenteraadsverkiezingen van 21 maart verspeelde D66 relatief vaak zijn plek in het gemeentebestuur – waardoor de klap van de nederlaag nog harder aankomt. De partij werd minder vaak aan de onderhandels­tafel uitgenodigd dan de PvdA, ondanks het vergelijkbare verlies van de sociaal-democraten bij de verkiezingen.

Dat blijkt uit een inventarisatie van de Volkskrant naar de colleges van burgemeester en wethouders die in de maanden na de verkiezingen tot stand zijn gekomen. Er is gekeken naar de 304 colleges in gemeenten die zowel in 2018 als in 2014 (de vorige verkiezingen) in dezelfde vorm bestonden. Gemeenten waar een herindeling heeft plaatsgevonden, zijn niet meegeteld.

Foto de Volkskrant

In de onderzochte gemeenten keert D66 nog slechts in 35 procent van de colleges terug. Daarmee valt de partij ver terug: na de verkiezingen van 2014 nam de partij nog plaats in 59 procent van de colleges. Dat D66 nu minder wethouders mag leveren dan vier jaar geleden, is niet vreemd gezien de verkiezingsuitslag. In 2014 haalde D66 nog 12 procent van de stemmen, dit jaar was dat 9 procent. Toch is het verval veel groter dan bij de PvdA, dat een vergelijkbaar verkiezingsverlies leed, maar het aantal collegedeelnamen met ‘slechts’ 12 procentpunt zag kelderen. Dat is de helft van het collegeverlies bij D66.

Dat van de twee partijen middenpartij D66 het minst wordt betrokken bij de vorming van nieuwe colleges is opvallend. Vanwege haar centrale positie in het politieke spectrum kan de partij met zowel ‘links’ als ‘rechts’ besturen.

‘Het verschil met de PvdA in het aantal coalitiedeelnamen is iets wat we gaan evalueren’, zegt D66-voorzitter Letty Demmers, die nog geen verklaring heeft voor het contrast.

College Opsterland Foto Twitter

 Volgens Marcel Boogers, hoog­leraar regionaal bestuur aan de Universiteit Twente, is de opkomst van GroenLinks (van 34 naar 47 procent collegedeelnamen) mogelijk ten koste gegaan van D66-wethouders. ‘Het zijn allebei vooruitstrevende, kosmopolitische partijen’, stelt Boogers. ‘Ik kan me voorstellen dat een CDA of VVD zegt: van zo’n partij willen wij er maar één.’

Een andere verliezer is de SP. Na de verkiezingen van 2014 nam zij bestuurlijke verantwoordelijkheid in 49 procent van de gemeenten waarin zij deelnam aan de verkiezingen. Nu is dat nog maar in iets meer dan 20 procent van de gemeenten. ‘Als we winnen, doen we graag mee’, zegt SP-voorzitter Ron Meyer. ‘Maar we willen wel verschil kunnen maken. Is een fractie daar te klein voor, dan stapt de SP niet in een college. Zo blijft de partij geloofwaardig. Het zou ook wat zijn: overal verliezen, maar wel doodleuk in de colleges meedoen. Alsof er niets is gebeurd.’

College Langedijk Foto Twitter

Lokalen stormen op

Uit de inventarisatie blijkt dat VVD en CDA hun verkiezingsoverwinningen hebben omgezet in een ruime vertegenwoordiging in de besturen. Beide partijen zitten in 66 procent van de gemeenten waarin zij meededen aan de knoppen. 

Naast het CDA doen ook de andere christelijke partijen SGP en CU het goed, met collegescores van respectievelijk 54 en 51 procent.Een kanttekening: zij doen voornamelijk mee in gemeenten met een grote christelijke gemeenschap: succes verzekerd.

Intussen zetten de vele lokale partijen hun gezamenlijke verkiezingswinst om in gemeentelijke macht. In 314 gemeenten (dat is inclusief de gemeenten die afgelopen jaren een herindeling ondergingen) staan nu in totaal 330 lokale partijen aan het roer. 

Hun opmars is niet meer te stuiten, denkt hoogleraar Boogers. ‘Vroeger stemden mensen nog uit loyaliteit op een landelijke partij. Dat zie je bijna niet meer. Lokale partijen zijn beter in het onderhouden van een persoonlijke band met de kiezer.’

Verantwoording onderzoek

Bij het onderzoek van de Volkskrant naar collegevorming in gemeenten is gekeken naar de 335 gemeenten waar op 21 maart 2018 verkiezingen zijn gehouden. Van 314 gemeenten is momenteel de coalitie bekend. Door gemeentelijke herindelingen kan slechts van 304 gemeenten ook een vergelijking worden gemaakt met het college uit 2014. Bij lijstcombinaties zijn partijen als losse partij geanalyseerd. De data van de colleges is grotendeels afkomstig van de Vereniging Nederlandse Gemeenten en door de Volkskrant aangevuld met colleges waar wel al een coalitie is gevormd maar de wethouders nog niet officieel zijn benoemd. Het onderzoek is uitgevoerd door Thomas de Beus.

Vier trends in de coalitievorming na de gemeenteraadsverkiezingen

Wie een analyse maakt van de nieuwe colleges die inmiddels in 314 gemeenten zijn gevormd, kan vier trends onderscheiden. En nee, de grootste partij grijpt lang niet altijd de macht.

Meer over