PvdA begint hem te knijpen

De PvdA moet hogere eisen stellen aan het functioneren van de overheid, betoogden Bram Peper en Adri Duivesteijn op deze pagina....

HOEVEEL burgers zijn er nog trots op hun overheid en hun bestuurders? Ik merk al jaren een grote onverschilligheid en vermoeidheid bij burgers als het bestuur aan de orde komt, en terecht. Voor mijn partij is het opschudden van de politiek en de overheidsorganisatie daarom van oudsher het thema.

Bij de PvdA begint het nu ook te leven. In Forum van 15 december pleiten Bram Peper en Adri Duivesteijn voor een herwaardering van de overheid. Die overheid zal in de toekomst aan hoge eisen moeten voldoen. De PvdA moet zich dit in het bijzonder aantrekken, aldus de auteurs, omdat zij in de traditie staat van de overheid als hoedster van het algemeen belang.

Een citaat: 'Vooral de staatkundige structuur kan niet langer buiten schot blijven. Te lang wordt er al geklaagd over de gebreken van de bestaande structuur, zonder dat er écht werk van wordt gemaakt. Die vrijblijvendheid kan niet langer meer voortduren.'

D66 heeft die grote woorden van de PvdA eerder gehoord en er vroeger ook op vertrouwd. Nu niet meer. Wij zijn door schade en schande wijs geworden, als het gaat om de inzet van de PvdA bij veranderingen van overheid en politiek. In de praktijk blijkt het geen dominant onderwerp voor sociaal-democraten te zijn. De auteurs vertegenwoordigen de machtspartij bij uitstek, die inmiddels meer dan twaalf jaar onafgebroken aan de regering deelneemt. Wat is er onder dat bewind eigenlijk gedaan om de overheid een nieuwe en krachtige verantwoordelijkheid te geven?

Voorstellen voor een nieuw kiesstelsel verdwenen tijdens Paars I met hulp van de PvdA-fractie weer in de la, men was er nog niet aan toe. Voor het grondwettelijke recht van referendum heeft de PvdA, toen het er in de Eerste Kamer echt op aankwam, geen vinger uitgestoken.

De rechtstreeks door de burger gekozen burgemeester werd in Paars niet alleen tegengewerkt door het conservatisme van de VVD, maar evenzeer door het machtsdenken van de PvdA. In grotere steden wil er namelijk, als de gemeenteraad beslist in plaats van de burger, nog wel eens een PvdA-burgemeester worden aangesteld.

De afgelopen jaren is er meer dan genoeg reden geweest om de organisatie van de overheid op de schop te nemen. In theorie voelden ministers als De Vries en Peper zelf wel wat voor een nieuwe overheidsorganisatie met een kernkabinet, maar in de praktijk ging er geen spade de grond in.

De ramp van Enschede had de opmaat kunnen vormen voor een grootscheepse vernieuwing van een inefficiënte overheid waar niemand verantwoordelijkheid neemt, en er dus niks geregeld wordt. Voor een echte reorganisatie van slecht functionerende en langs elkaar werkende diensten. Verder dan de kreet 'cultuuromslag' is het echter niet gekomen.

Op bijna alle fronten waar de PvdA verantwoordelijkheid droeg, werd de overheid dikker en pretentieuzer, zonder dat er meetbaar betere prestaties tegenover stonden. Onder PvdA-minister Ritzen werd het onderwijsministerie alleen maar groter en centralistischer. Pas sinds 1998, onder zijn opvolger Hermans, wordt gericht gewerkt aan meer vrijheid voor scholen en universiteiten, zodat die zich kunnen ontworstelen aan de megalomane regelzucht van Zoetermeer.

Nog illustratiever is de sociale zekerheid, het domein bij uitstek van de PvdA. Aan het grootste probleem op dit terrein, de WAO, weigerden de elkaar opvolgende PvdA-ministers iets te doen. Ze kozen voor het doorschuiven van het probleem van adviescommissie naar overlegorgaan en terug, zonder zelf verantwoordelijkheid te willen nemen voor een oplossing. De wijze waarop de PvdA-ministers met de Europese Sociale Fondsen zijn omgesprongen, maakt duidelijk dat 'heldere eisen en doelstellingen' en 'afrekenen op verantwoordelijkheden' relatieve begrippen waren. De vrees om niet zelf meer in de Haagse controlekamer aan de knoppen te kunnen draaien, wint het bij de PvdA te vaak van het besef dat er iets moet gebeuren aan overheid en bestuur.

Het verkiezingsprogramma van de PvdA biedt, in tegenstelling tot dat van D66, geen enkel concreet handvat voor een kiezer die echte verandering wil. Niets over een kernkabinet of reorganisatie van de rijksoverheid, niets over aanspreekbare ambtenaren, niets over de rechtstreeks gekozen minister-president of burgemeester, niets over een andere cultuur in het parlement.

De vraag rijst daarom waarom PvdA-prominenten juist nu, de historische realiteit van twaalf jaar regeringsverantwoordelijkheid en het huidige verkiezingsprogramma ten spijt, plotseling de bal van de herwaardering van de overheid spelen. Het kan zijn dat de sociaaldemocraten de hete adem van de actualiteit in de nek beginnen te voelen.

Het opschudden van de overheid is een vooraanstaande plaats gaan innemen in de gedrukte kolommen en de actualiteitenprogramma's. De rechtstreeks gekozen burgemeester wordt door meerdere politieke partijen tot speerpunt benoemd. Een andere vorm van overheidsorganisatie, met een kleiner kernkabinet en topambtenaren die de departementen beter moeten aansturen en ook daarop afgerekend kunnen worden, vindt iedereen bespreekbaar. Het districtenstelsel als alternatief voor ons huidige kiesstelsel staat weer volop in de belangstelling, ook bij de PvdA. En nu het in de politiek steeds meer gaat om personen, met name in de verkiezingen, klinkt steeds vaker de roep om niet alleen volksvertegenwoordigers, maar ook de minister-president te kunnen kiezen.

Maar die actuele discussies, vrijwel allemaal door D66 geëntameerd, kunnen niet alleen de wens van Peper en Duivesteijn voor een commissie die een en ander gaat bestuderen, verklaren. Ik vermoed dat de angst voor een nieuwe buitenboordmotor die de discussie over 'dat zootje in Den Haag' aanjaagt een diepere drijfveer is. En dat is treurig, omdat het een opportunistische reden is, die twijfel oproept over de werkelijke bedoelingen van de PvdA als het gaat om de reorganisatie van overheid en politiek. Zij eisen 'een richting en een forse staatscommissie'. De richting weten we al jaren. En wie zit er nog te wachten op de zoveelste staatscommissie?

Als mogelijke coalitiepartner in een volgend kabinet wil D66 daden zien, en niet alleen maar woorden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden