Publieke rechtsbijstand is in gevarenzone

Om de rechtshulp voor de problemen van gewone mensen te behouden, moeten Justitie ende Orde van Advocaten gaan samenwerken, meent Nick Huls....

Twee gelijktijdige ontwikkelingen baren mij zorgen over de houdbaarheid van de sociale rechtshulp: de ontmanteling van de Bureaus voor Rechtshulp door de minister van Justitie én de omarming van no cure no pay door de Orde van Advocaten.

Het gaat slecht met de door de overheid gefinancierde rechtsbijstand. Van binnenuit wordt het bestaande stelsel uitgehold door zwak management. Enkele Bureaus voor Rechtshulp willen voor zichzelf beginnen als een semi-sociaal advocatenkantoor. Al enige tijd probeert deze (minderheids)groep, geadviseerd door dure consultants, van twee walletjes te eten: enerzijds de zekerheid van de overheidssubsidie en anderzijds de verlokkingen van de commerciële advocatuur.

Alhoewel het ministerie van Justitie en de Raden voor Rechtsbijstand herhaaldelijk lieten weten dat dit onaanvaardbaar was, gingen deze bureaus rustig door met voorbereidingen om 'voor zichzelf te beginnen'. Hierdoor brachten zij het 'merk' van Bureau voor Rechtshulp in diskrediet en toen zij bleven weigeren om voor de publieke zaak te kiezen, besloot Justitie tot een radicale scheiding van publieke en private rechtshulp. De verdergaande rechtshulp gaat naar de advocatuur, en alle Bureaus voor Rechtshulp worden verbouwd tot een soort VVV-kantoor voor rechtshulp.

Dit is een veel te radicale maatregel als reactie op de houding van slechts enkele directeuren van Bureaus voor Rechtshulp die na 25 jaar een beetje waren uitgekeken op de eerste-lijnsrechtshulp. Jammer genoeg heeft minister Donner de vijf Raden voor Rechtsbijstand nooit gevraagd waarom zij niet in staat waren om de would be advocaten van de bureaus in toom te houden. De raden zijn op tal van beleidszaken hopeloos verdeeld en onvoldoende in staat om professioneel weerwerk te bieden aan het ministerie, de Orde van Advocaten en de belangengroep van de bureaus (de VRN).

De Orde van Advocaten zet zich in om het stelsel van de gefinancierde rechtshulp overeind te houden. Zij doet dit op een eenvoudige en consequente manier: Voortdurend hameren op verhogen van het uurtarief. Als er een adequate honorering voor hen is, dan komt de advocatuur vanzelf, zo wordt geredeneerd.

Maar ook de Orde van Advocaten heeft moeite de gelederen gesloten te houden. Nog niet zo lang geleden wees de Orde het no cure no pay beginsel verontwaardigd van de hand, omdat het in strijd was met de belangeloze dienstbaarheid van het officium nobile. De nieuwe deken ziet het echter als een middel om de toegang tot het recht zeker te stellen. Vanwaar deze pirouette?

De deken van de Orde, Jeroen Brouwer, staat onder druk van de gespecialiseerde letselschadeadvocatuur, die de concurrentie ondervindt van schadebureaus die wel op basis van no cure no pay mogen werken. Deze advocaat-specialisten nemen geen genoegen met de tarieven uit de publieke sector en eisen ook de mogelijkheid van buitensporige beloningsmogelijkheden.

Het breekt Brouwer op dat zijn twaalfduizend advocaten geen homogene beroepsgroep meer vormen. De voorhoede verdient op de grote kantoren goud geld in de internationale adviespraktijk waar Engelse uurtarieven gelden, terwijl de achterhoede van 'eenpitters' tevergeefs probeert de algemene praktijk op aanvaardbaar niveau uit te oefenen. De sociale advocatuur bestaat niet meer en ingewijden maken zich zorgen of het middensegment van de advocatuur binnenkort nog voldoende expertise bezit op het terrein van niet renderende rechtsgebieden als de WAO of huursubsidie. Het is zeer onwaarschijnlijk dat de advocatuur zit te wachten op de uitgebreide eerste-lijnsrechtshulp die nu nog door de bureaus wordt verzorgd.

Het is duidelijk wie het slachtoffer wordt van de ondoordachte schaarbewegingen die Justitie en de Orde nu voorbereiden. Zowel de ontmanteling van de Bureaus voor Rechtshulp als de introductie van het no cure no pay vermindert de beschikbaarheid van rechtshulp bij huis- tuin en keukenproblemen van gewone mensen.

Het is helemaal niet nodig om het huidige, redelijk functionerende stelsel op te offeren. Wat kunnen de belangrijkste spelers doen om het tij te keren? Minister Donner moet snel een eind maken aan de onrust op het gebied van de rechtshulp. In de eerste plaats moet hij de individuele bureaumedewerkers die geen zin meer hebben in eerste-lijnsrechtshulp vragen om binnen drie maanden te beslissen of zij vertrekken naar de advocatuur. Zij zijn daar volgens Brouwer welkom. Bij de bureaus kunnen zij worden opgevolgd door gemotiveerde nieuwelingen.

Een minister die zich zorgen maakt over burgers die lichtvaardig procederen, moet de instellingen die gespecialiseerd zijn in niet-conflictueuze rechtshulp, de Bureaus voor Rechtshulp, niet opdoeken, maar versterken. Het buitenland benijdt ons om deze toegankelijke, goedkope en publieksvriendelijke voorziening, waar ook nieuwe soorten rechtshulp kunnen worden ondergebracht, die de belasting van de rechterlijke macht kunnen verminderen, zoals mediation en schuldsanering.

Daarnaast is het nodig dat de minister de bestuurskracht in het stelsel vergroot, zodat in de toekomt krachtiger kan worden opgetreden tegen al te ondernemende rechtshulpmanagers. Ik pleit voor één Raad voor de Rechtshulp, waarin de Orde van Advocaten een prominente rol speelt. Een krachtige Raad is een aantrekkelijk alternatief voor de huidige situatie, waarin de vijf Raden voor Rechtsbijstand hun rol als ZBO onvoldoende waarmaken.

De nieuwe Raad moet zich niet langer beperken tot het achterdochtig controleren van declaraties van advocaten, maar zich toeleggen op het ondersteunen van dynamische Bureaus voor Rechtshulp en het actief werven en behouden van advocaten voor de publieke rechtshulpzaak. Dit is, gezien de steeds commerciëlere verhoudingen in de advocatuur, geen eenvoudige opgave. Dat weet ook de Deken van de Orde van Advocaten maar al te goed. Het zou hem tot eer strekken als hij zijn letselschadeconfrères ervan weet te overtuigen dat er niets mis is met de huidige, decente manier van belonen.

Als minister Donner en deken Brouwer een krachtige coalitie vormen voor het behoud van de publieke dimensie van de rechtshulp, kunnen zij een dreigende leemte voorkomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden