'Psychiatrisch pionier Asperger werkte samen met de nazi's en stuurde kinderen de dood in'

Van de beroemde Weense kinderarts werd altijd gedacht dat hij de nazi's tegenwerkte, maar het tegendeel blijkt waar 

Hans Asperger aan het werk in de kinderkliniek van het ziekenhuis van de universiteit van Wenen rond 1940. Beeld RV

Medisch historicus Herwig Czech werpt een compleet nieuw licht op de relatie tussen Hans Asperger en de nazi's. Het onderzoek is gebaseerd op onder andere officiële documenten van het nazi-regime en dossiers van Aspergers patiënten. 

De Weense kinderarts Hans Asperger (1906-1980), naar wie het syndroom van Asperger is genoemd, was een nazi-collaborateur en stuurde kinderen de dood in. Die suggestie komt uit nieuw onderzoek van de medisch historicus Herwig Czech van de Universiteit van Wenen. De onderzoeker baseert zich deels op verloren gewaande documenten. Het tot nu bestaande beeld dat Asperger jonge patiënten juist beschermde tegen het nazi-regime wordt in de studie compleet onderuit gehaald.

Volgens de studie was Asperger in 1942 betrokken bij de selectie van tweehonderd geestelijk gehandicapte kinderen. De vijfendertig kinderen die het stempel ‘niet leerbaar’ kregen, werden doorverwezen naar Am Spiegelgrund, een ‘kinderkliniek’ in Wenen waar ze gedood werden in het kader van de rasverbeteringprogramma’s. Artsen waren volgens Czech niet verplicht aan dit ‘euthanasie-programma’ mee te werken. 

Van zijn eigen patiëntjes verwees Asperger er in ieder geval zes door naar Am Spiegelgrund, waar overigens ook kinderen soms tijdelijk verbleven om geobserveerd te worden. Twee van die zes overleden daar korte tijd later. Van één geval – een meisje van bijna drie - wist Asperger dat het haar dood zou worden. In de andere gevallen is daar geen waterdicht bewijs voor. De nieuwe studie, waar Czech naar eigen zeggen acht jaar aan werkte, is gepubliceerd op de site van het Britse blad Molecular Autism.

Syndroom van Asperger

Hans Asperger ontdekte in 1938 als eerste een aandoening die het ‘syndroom van Asperger’ is gaan heten, een aan autisme verwante stoornis. Patiënten met deze aandoening kunnen zich moeilijk inleven in andere mensen, ze hebben moeite met non-verbale communicatie, zijn erg gevoelig voor stress en zijn vaak zeer eenzijdig geïnteresseerd. De naamgever van de ziekte geldt als een pionier in de kinderpsychiatrie die een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan het begrijpen van aandoeningen als autisme en Asperger.

In 2005 kwamen er scheuren in het tot dan toe heersende beeld dat Asperger zijn patiënten juist verdedigde tegen het nazi-regime. Dat gebeurde als gevolg van een boek over de geschiedenis van de Weense kinderkliniek waar Asperger – ook gedurende de oorlog – werkte. Deze kliniek zou zeer nauwe banden hebben gehad met Am Spiegelgrund, de kliniek waar in de oorlogsjaren 879 minderjarige patiënten werden omgebracht. 

Engelstalige experts, die zich vooral baseerden op uitspraken van Asperger zelf, hielden echter vast aan het oude imago. Zij geloofden zijn claim dat hij onder vuur lag bij de nazi’s omdat hij tegenstander zou zijn van de rassenverbetering en rassenleer. Czech heeft echter documenten gevonden waarop de nazi’s vaststellen dat Asperger het met de raciale wetten en sterilisatie-programma’s eens is. In de praktijk heeft Asperger overigens niemand doorverwezen voor sterilisatie.

Hard oordeel

Dat Asperger de best denkbare zorg wilde voor zijn patiënten om hun potentieel zo goed mogelijk te ontwikkelen, staat volgens deze studie buiten kijf. Onduidelijk is wat er volgens Asperger moest gebeuren met patiënten bij wie geen enkele verbetering mogelijk was. Daar liet hij zich niet over uit.

De nieuwe studie baseert zich op officiële documenten van het nazi-regime, geschriften van Asperger zelf, medische dossiers van verschillende instituten en patiëntendossiers van de patiënten van Asperger. Die laatste documenten bleken niet tijdens de oorlog vernietigd te zijn, zoals lang werd gedacht.

Het verhaal dat Asperger diagnoses op papier verzachtte, om patiëntjes te beschermen tegen het nazi-regime, klopt in ieder geval niet. Het oordeel van Asperger over zijn patiënten was vaak veel harder in vergelijking met het oordeel van andere artsen over dezelfde patiënt.

Czech laakt ook de houding van Asperger ten aanzien van seksueel misbruik. Meisjes en vrouwen die waren verkracht of misbruikt hadden volgens de arts een aantal kenmerken, zoals een zekere schaamteloosheid, waardoor ze zulke gebeurtenissen over zich afriepen.

Na de oorlog werkte Asperger nog twintig jaar aan de Universiteit van Wenen. In 1977 ging hij met emeritaat. Drie jaar later overleed hij.  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden