Provincie legt het af tegen Haagse ruzietjes

De Jongeren Organisatie Vrijheid en Democratie (JOVD) ging woensdagavond het verst. 'Schaf de provincies maar af. Ze hebben slechts historische waarde', oreerden de liberale jongeren naar aanleiding van de slechte opkomst bij de verkiezingen....

Van onze verslaggevers

AMSTERDAM

Niet alleen de opkomst van de kiezers was met een percentage van 49,8 procent teleurstellend. Als ze de moeite namen naar het stembureau te komen, bleken de inspanningen van de politici op provinciaal niveau nauwelijks invloed te hebben gehad op hun keuze. De landelijke politiek drukte onverbiddelijk haar stempel op de uitslag.

In alle twaalf provincies overheerste de landelijke trend: overweldigende winst voor de VVD, verlies voor PvdA en D66, en in vergelijking met de kamerverkiezingen van vorig jaar een vrij stabiel CDA.

Volgens de commissaris van de koningin in Utrecht P. Beelaerts van Blokland (CDA) hebben de provincies bij deze verkiezingen meer dan ooit last gehad van de landelijke politici. 'Zij hebben de kiezers op het verkeerde been gezet. De mensen hebben het idee gekregen dat ze voor landelijke items kozen', aldus de teleurgestelde commissaris.

Over vier jaar mag dat naar zijn mening niet meer voor komen. Als voorzitter van het Inter Provinciaal Overleg (IPO) wil hij binnenkort spreken over maatregelen om een herhaling voor te zijn. Hij denkt aan afspraken met de landelijke politici om zich in de korte periode voor de statenverkiezingen stil te houden.

Daarnaast zou de Kieswet veranderd moeten worden, zodat de statenverkiezingen niet in alle provincies tegelijk worden gehouden. 'Als ze over een langere periode worden gespreid, is het effect voor de landelijke politiek weg', aldus Beelaerts van Blokland.

Hij betwijfelt echter zeer of de landelijke politiek te porren zal zijn voor zo'n herenakkoord om zich afzijdig te houden. De oud-minister van Volkshuisvesting: 'Ik verwacht niet dat de landelijke politici voor zo'n afspraak sterk genoeg zullen zijn.'

Beelaerts: 'Ik weet dat het ook zonder bemoeienis van de landelijke politiek moeilijk zal zijn om de provincie goed voor het voetlicht te brengen. Het gaat immers lang niet altijd om spectaculaire politieke kwesties. Maar de provincie blijft belangrijk genoeg om de provinciale politici eens in de vier jaar een eerlijke kans te bieden om een draagvlak te creëren.'

De druiven zijn ook zuur voor commissaris van de koningin in Gelderland J. Terlouw en CDA-gedeputeerde J. Dijkhuizen. Een dikke maand geleden stuurden zij de provincie Gelderland nog met vaste hand door de watersnoodperikelen, Terlouw als hoogste baas van de provincie, Dijkhuizen als gedeputeerde met in zijn portefeuille de dijkverzwaring. Nu krijgen hun partijen, D66 en CDA, er bij de verkiezingen flink van langs.

Terlouw is geschokt. 'Dit is een enorme verrechtsing van de samenleving. Ik vind het erg. Dit is een ruk naar rechts.' Het provinciaal beleid heeft er niets mee te maken, aldus de voormalige D66-aanvoerder. 'Dat geloof ik niet, nee. Mensen stemmen toch landelijk. Alleen reageert Gelderland wat trager.'

Dijkhuizen, die wordt weggedrukt door alle landelijke CDA-coryfeeën die het provinciehuis van Arnhem hebben uitgekozen om uit te huilen, staat er verloren bij. Aan het begin van de avond staan de peilingen voor hem desastreus. Het ziet ernaar uit dat de statenfractie van het CDA gehalveerd wordt. 'Dat is gigantisch', aldus de gedeputeerde, die partijvoorzitter Helgers net heeft horen uitleggen dat het CDA zich redelijk stabiliseert vergeleken met de laatste kamerverkiezingen.

'Daar hebben we hier in de provincie weinig aan. Dit is een klap.' De CDA-lijstrekker had stiekem gehoopt dat al zijn televisie-optredens tijdens de watersnood zich zouden uitbetalen in extra stemmen. Dat kan hij vergeten. 'Als het op stemmen aankomt, denken de mensen toch landelijk. Dat vind ik jammer. Wij zijn hier fantastisch bezig, maar met de verkiezingen trekken de landelijke ruzietjes alle aandacht.'

Dijkhuizen heeft zojuist vernomen dat oud-minister Maij zojuist publiekelijk haar excuses heeft aangeboden aan de partij voor haar opmerkingen aan het adres van VVD-leider Bolkestein. 'Dat had ze wel even eerder kunnen doen.'

Als honderden actievoerende boeren het provinciehuis bezetten om meer schadevergoeding te eisen, houdt Dijkhuizen zich verre van het strijdgewoel. Zin om met de boeren, traditioneel CDA-stemmers, te gaan praten, heeft hij niet. 'Ik heb ze toch niks te bieden. Dat moet uit Den Haag komen.'

VVD-lijstrekker De Bondt, de meest bekende Gelderse gedeputeerde, zo blijkt uit peilingen, glundert van oor tot oot bij de enorme winst van zijn partij. Hij is grootmoedig genoeg om die niet voor zichzelf op te eisen. De Bondt: 'Dat is toch voor 90 procent Bolkestein. Misschien dat de provinciale VVD daar een beetje aan heeft kunnen toevoegen.'

Gisteravond leek alleen in Tiel, vorige maand geheel ontruimd wegens de watersnood, D66 profijt te trekken van het optreden van Terlouw in de bange dagen. Het verlies van de democraten bleef beperkt tot 1,4 procent. Maar dergelijke effecten zijn schaars en moeilijk te traceren. In Flevoland leidde GroenLinks het verzet tegen de aanleg van de 'zesde baan' van Schiphol in Lelystad. Maar de partij boekte nauwelijks winst.

In Noord-Holland hoopte GroenLinks op het 'Schiphol-effect'. De partij was als enige duidelijk geweest over de vraag hoe ver de luchthaven mag uitbreiden. Het resultaat van die duidelijkheid viel gisteravond echter nauwelijks te meten. Mocht het er al zijn geweest, dan is het ook in Noord-Holland ondergesneeuwd door de massale stemmenwinst van de VVD.

'Daar waar we méér doen dan de verliezen goedmaken van de kamerverkiezingen van vorig jaar scoren we pas echt', stelde provinciaal lijstrekker J. van den Broek vast. Om vervolgens te moeten constateren dat GroenLinks die score alleen gehaald heeft in 'Schipholgemeente' Amstelveen, waar de partij van 3,4 naar 6,5 procent ging. 'In Uithoorn, Haarlem en Zaanstad zitten we ook boven de gemiddelde winst', aldus Van den Broek. 'Maar in Aalsmeer en Amsterdam verliezen we. Alles bij elkaar is het beeld dus nogal diffuus.'

In Zeeland is de aanleg van de brug/tunnel over de Westerschelde het belangrijkste programmapunt in de politiek. Maar zoals zo vaak in de provincie zijn de fracties het in grote lijnen eens. De Zeeuwschvlaamse Volkspartij verzet zich tegen het project en dat leverde lokaal stemmen op. In Hulst incasseerde de splinter 26,7 procent. Maar in de proviale politiek wordt dat nauwelijks opgemerkt.

Zelfs de merkwaardige manoeuvres van D66 en PvdA in het kamerdebat over de aanleg van de rijksweg A 73 in Limburg, hebben volgens de Limburgse afdelingen van deze partijen geen effect gehad op de uitslagen van gisteren. PvdA-lijsttrekker Tindemans: 'Bolkestein heeft handig ingespeeld op de discussie over dit provinciale onderwerp. Maar ik denk niet dat de kiezers in Limburg daarom massaal naar de VVD zijn overgelopen.'

De Drentse commissaris van de koningin Relus ter Beek vertolkte woensdagavond in Assen het algemene gevoel in de provincies: de landelijke politiek heeft de statenverkiezingen bepaald. In Gelderland kwam dat het duidelijkst tot uiting: boze Gelderse boeren haalden hun gram bij de landelijke lijsttrekkers in het Provinciehuis.

Commissaris Ter Beek meent dat de winst van de liberalen een gevolg is van wat hij een 'BB' een soort 'Bolkestein-bonus' noemt. De VVD-leider heeft volgens hem kunnen profiteren van het vrijwel afwezig zijn van premier Kok in de campagne, net zoals de PvdA bij de afgelopen kamerverkiezingen geprofiteerd heeft van de Kok-premie.

Met medewerking van Mac van Dinther, Bas Mesters, Jelle Brandsma, Hans Horsten, Pierre Heijboer en André Lammerse.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.