'Provincie ambitieuzer dan Den Haag'

Wim van de Donk..

Den Haag Dinsdag is hij door de koningin beëdigd, donderdag werd hij in het provinciehuis geïnstalleerd, en vrijdag leidde hij zijn eerste vergadering van Provinciale Staten. Wim van de Donk (47, CDA) is de nieuwe commissaris van de koningin in Noord-Brabant, als opvolger van Hanja Maij-Weggen (ook CDA).

Ruim vijf jaar was de bestuurskundige Van de Donk voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Onder zijn leiding werd de WRR zichtbaarder. De rapporten waren vaak spraakmakend: over religie bijvoorbeeld, media, of de nationale identiteit.

Al die jaren bleef de Brabander Van de Donk in Tilburg wonen. Hij heeft zijn werkkamer in Den Haag verlaten op het moment dat mogelijk 20 procent op de Rijksbegroting gaat worden bezuinigd. Interessante exercitie voor een nieuwe commissaris, want een optie is het afschaffen van de provincies – vaak omschreven als hinderlijke tussenlaag in de bestuurlijke pap.

‘Iedereen die Brabant wil opheffen, graaft zijn eigen graf’, zegt Van de Donk stellig. ‘Dat geldt bijvoorbeeld ook voor Limburg en Friesland. Het is moeilijk mee te voelen in Den Haag, maar veel mensen ontlenen hun identiteit aan de provincie. Daarbinnen spelen nog deelidentiteiten een rol: Het land van Cuijk, De Peel en De Kempen en De Meierij. Neem van mij aan: Brabant heeft een ziel. In de grote, anonieme, onzekere wereld geeft de regionale identiteit geborgenheid, smoel, betekenis.’

Vindt u dat het bestuur op dat niveau beter loopt dan nationaal?

‘In ieder geval is het in Den Haag kennelijk moeilijk om voorbij de angst en onzekerheid te komen. Terwijl in Brabant de ambitie er vanaf spat. Voor de langetermijndossiers als ruimte, ecologische ontwikkeling, samenhang tussen arbeidsmarkt en economische structuur, is de regionale bestuurslaag wezenlijk.’

In Den Haag overstijgt men de angst en onzekerheid niet?

‘Men rommelt zich nu door de economische crisis heen, maar het blijkt lastig om toekomstgericht beleid te voeren. Het is juist op het nationale niveau moeilijk de druk van de flanken te weerstaan. De Antigone-achtige koren die vanaf links en rechts voortdurend commentaar geven, verlammen de bestuurders om stevige stappen te zetten. Alles wat ze wél doen, wordt meteen verdacht gemaakt.’

Slaagt de regering er daarom niet in een stevig wenkend perspectief te bieden?

‘Ja, men is kennelijk bang posities te verliezen. En zoals een hond onzekerheid bij iemand voelt, voelen buitenstaanders dat bij de gevestigde partijen. Als je dan ook nog de verdenking op je laadt pas na de gemeenteraadsverkiezingen met bezuinigingsideeën te komen Mensen willen overtuigd worden en daadkracht zien.’

Heeft de WRR onder uw leiding het denken een nieuwe richting kunnen geven?

‘Hebt u de stapel rapporten gezien waarmee Pechtold de Kamer in kwam? Daar zaten er heel wat van ons bij. Rapporten over de verzorgingsstaat en de arbeidsmarkt bijvoorbeeld. Een rode draad is: Nederland is goed in wat gisteren belangrijk was, maar wat morgen van belang is, laten we sloffen. Het gaat nu echt om politiek handelen. De richting is gegeven, de inrichting is politiek bestuurlijk vakwerk. Op het niveau van de feitelijke maatregelen stokt het.’

Was u als voorzitter ook CDA-man?

‘Nee. Als je in de raad een politiek argument gebruikt, is je gezag meteen weg.’

Er zijn studies die wel zo zijn opgevat. Over de rol van religie bijvoorbeeld.

‘Job Cohen (PvdA) was het debat begonnen, ere wie ere toekomt. Die zei: ik zie in mijn stad van alles wat ik niet meer snap, waar ik het niet over mag hebben, maar het is wel hartstikke belangrijk. De heersende leer was: door de modernisering is er secularisering. Maar de stelling dat religie compleet aan het verdwijnen is, klopt niet. Religie keert niet terug zoals zij was, maar wel op heel andere manieren. Je kunt vaststellen dat in samenlevingen waar geen bezield verband bestaat, mensen lijden aan verwijdering.’

Kan het zonder God?

‘Nee, ik denk het niet. De sociologie is begonnen als godsdienstsociologie en dat is niet voor niks.’

Is dat erg CDA?

‘Dat zou een totaal foute verklaring zijn. De noodzaak van sociaal vertrouwen, van binding is veel eerder een verklaring. Godsdienst is een antropologische constante.’

Hoe dicht staat u bij het CDA?

‘Het gedachtengoed waar die partij voor staat, is mij zeer dierbaar. Ik ken geen betere theorie over de ordening van de samenleving.’

Hoe maak je daar praktische politiek van?

‘Dat was niet mijn taak. Als WRR-voorzitter was ik verantwoordelijk voor een ideeën- en denkfabriek.’

Waar blijft de nieuwe CDA-theorie over het verzuilde bestel?

‘Ook het CDA is in hoge mate medeplichtig aan een mentale verstatelijking van het middenveld. Dat moet ik eerlijk zeggen. Het CDA heeft onvoldoende duidelijk gemaakt: wat gaan wij doen? Wat moet hierover in het verkiezingsprogramma staan? Nou, wat mij betreft staat daar bijvoorbeeld in: elke school heeft haar eigen bestuur. Punt. Afgelopen met de fatale vervreemding en schaalvergroting. De school is een gemeenschap van ouders, docenten en leerlingen, een oefenplaats van betrokken burgerschap. Van dat soort scholen hebben we er 1.500 afgeschaft. Kom op jongens, die les hebben we nu wel geleerd.’

Dus wat zegt u in Brabant tegen scholen met een bestuur ter grootte van de hele provincie?

‘Dat dat praktisch is voor het aantal contacten dat de commissaris moet onderhouden, maar de doodsteek voor de ontwikkeling van de sector. We hebben gelukkig een paar goede vakscholen die zich buiten de roc-terreur hebben weten te houden. Die roc’s, dat zijn echt napoleontische prefecturen die overal in den lande moesten worden opgericht. Terwijl iedereen weet: onderwijs vraagt betrokkenheid en een menselijke maat. Op dit moment doet men zijn stinkende best om binnen die conglomeraten weer tot herkenbare scholen te komen.’

Is de Europese ambitie van premier Balkenende een goede?

‘Ik heb daarover geen mening, maar doe een simpele constatering. In een wereld waarin de machtsverhoudingen worden bepaald in een transnationale werkelijkheid, moeten we werken aan elke positie waarop Nederland invloedrijke mensen kan benoemen. De Haagse politiek blijft wezenlijk, ik onderschat dat niet, maar de kaarten worden elders geschud.’

Hoe vindt u dat Balkenende praktische politiek maakt?

‘In veel landen kijkt men naar de premier als er politiek leiding moet worden gegeven. In Nederland hebben al die dertien of veertien ministers eigen terreinen en die claimen ze ook. Als het over integratie gaat, hoor je Van der Laan. Terecht, want als je Balkenende zou horen, is er blijkbaar wat bijzonders aan de hand. De primus inter pares-positie is lastig voor een Nederlandse premier.

‘En laten we eerlijk zijn, in het begin werd hij door de media echt schandalig behandeld. Wat mij nu opvalt: waar zijn de hoofdredactionele commentaren over zijn speech bij de VN? Ik heb ze niet gezien. Blijkbaar is het niet meer vanzelfsprekend om aandacht te schenken aan de boodschap van de Nederlandse premier als hij de wereld toespreekt.’

In 2002 brak Fortuyn in het politieke bestel in. Nu hebben we de inbreker Wilders. Wat is tegenover hem de beste houding?

‘Om te beginnen moet de politieke elite de term inbreker kritisch onderzoeken. Voor veel mensen is Wilders een voertuig om tot uitdrukking te brengen dat de vertegenwoordiging in Den Haag geen open verhouding meer heeft met grote delen van het land.

‘De kwestie-Wilders gaat in feite over democratische legitimatie. We moeten nog even zien hoe ver het allemaal komt met de PVV, dus ik zou zeggen: wel goed opletten, maar geen paniek. Interessant is dat velen de parlementaire democratie al hadden afschreven, en nu er iets gebeurt – de mensen gaan hun stemrecht gebruiken om een stevig signaal te geven – is het ook weer niet goed.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden