analyse

Protesten zijn vaker verboden of spontaan. Daardoor is er eerder strijd met de politie – en ontstaat een spiraal van verontwaardiging

Zondag 2 januari 2022: betogers staan tegenover de ME nabij het Museumplein in Amsterdam.  Beeld Joris van Gennip
Zondag 2 januari 2022: betogers staan tegenover de ME nabij het Museumplein in Amsterdam.Beeld Joris van Gennip

Het jaar 2022 begon vertrouwd met een coronaprotest op het Museumplein in Amsterdam. Het aantal demonstraties neemt al jaren toe en sinds de coronacrisis zijn ze ook steeds vaker onaangekondigd. De politie worstelt daar zeer mee.

Haro Kraak

Ze zijn het zat. Na een jaar waarin de Mobiele Eenheid elk weekend moest opdraven om de orde te bewaken, werd er in het eerste weekend van 2022 gestaakt. De coronademonstratie op zondag 2 januari in Amsterdam werd ondertussen verboden, maar ging toch door, zoals dat zo vaak ging: de demonstranten kwamen gewoon. Voor de zekerheid stonden er toch ME’ers paraat, bijgestaan door de marechaussee.

Zijn de stakende ME’ers een teken aan de wand van een bijzonder roerig protestjaar? Dat zou goed kunnen, zegt Jacquelien van Stekelenburg, sociaal wetenschapper die aan de VU demonstraties bestudeert en protestprofessor wordt genoemd. ‘Er spelen meer zaken die de capaciteit van de politie opslokken, maar het is zeker zo dat het groeiende aantal demonstraties een grote rol speelt.’

Stijgende lijn

Sinds 2009 is er een stijgende lijn te zien in het aantal demonstraties in Nederland. In Den Haag, de proteststad van Nederland, waren er aan het begin van deze eeuw zo’n 350 demonstraties per jaar, in 2017 werden 1.302 demonstraties aangemeld en in 2021 1.874. Daarvan gingen er rond de 1.560 daadwerkelijk door.

Ook in Amsterdam, Rotterdam en Utrecht is een sterk stijgende trend zichtbaar. In 2014 waren er in Amsterdam ongeveer 230 demonstraties, in 2018 ging het om 1.081 aanmeldingen en het afgelopen jaar 1.568. De gemeente schat in dat het aantal dat niet doorging tegen het aantal onaangemelde demonstraties is weg te strepen.

In vogelvlucht het protestjaar 2021: in het voorjaar was het Museumplein in Amsterdam elke week het toneel van een coronademonstratie, wat meermaals tot clashes met de ME leidde. Eind januari was het land geschokt door de avondklokrellen, die zich na Urk en Eindhoven snel verspreidden over het land. In de zomer waren er twee festivals vermomd als demonstraties (of andersom): tienduizenden mensen liepen en dansten door de grote steden.

Het najaar werd gekenmerkt door twee grote woonprotesten in Amsterdam en Rotterdam, waarvan de tweede met flink politiegeweld de kop in werd gedrukt. Ook in de herfst: steeds groter en grimmiger wordende coronamarsen, waar onder meer een galg en Jodensterren te zien waren. Rond de COP26-top in Glasgow in november was er een grote klimaatmars. Na de rellen in Rotterdam op 19 november werd het – ondanks veel grootpraat op Telegram over nieuwe rellen – rustiger in het land.

Betogers en ME bij het Museumplein, zondag 2 januari 2022.  Beeld Joris van Gennip
Betogers en ME bij het Museumplein, zondag 2 januari 2022.Beeld Joris van Gennip

Minder media-aandacht

Kijkend naar de maandagedities van de Volkskrant het afgelopen jaar valt op dat er in de eerste maanden steevast van alle grote demonstraties verslag werd gedaan. Gaandeweg ontstond er kennelijk een zekere protestmoeheid; vooral de coronademonstraties kregen steeds minder aandacht in de kolommen. Toen op zondag 3 oktober de grootste coronamars tot dan toe werd gehouden, met naar schatting 25 duizend mensen, stond er zelfs geen letter over in de krant die maandag.

Censuur, zouden de coronasceptici roepen, maar in werkelijkheid waren de protesten tegen die tijd business as usual, en dus geen nieuws. Het woonprotest en Unmute Us, van de evenementenbranche, haalden wél de voorpagina. Ook Afghaanse vluchtelingen en duizenden andere demonstranten die op de Dam tegen de Taliban protesteerden werden opzienbarend genoeg geacht.

In pandemische tijden werd de demonstratie ook een symbool van de voortdurende uitruil van vrijheden tussen groepen. Waarom mogen duizenden Black Lives Matter-sympathisanten wel samenkomen op de Dam maar wordt het de coronademonstranten moeilijk gemaakt? Van Stekelenburg: ‘Voor burgemeesters en bestuurders werd de balans tussen de openbare orde bewaken en het demonstratierecht faciliteren zo lastiger dan ooit.’

De protesten zijn steeds vaker onaangekondigd of verboden. Daardoor is er eerder strijd met de politie - en ontstaat een spiraal van verontwaardiging. Beeld Joris van Gennip
De protesten zijn steeds vaker onaangekondigd of verboden. Daardoor is er eerder strijd met de politie - en ontstaat een spiraal van verontwaardiging.Beeld Joris van Gennip

Naast meer geplande zijn er ook steeds meer onaangekondigde demonstraties, zegt Van Stekelenburg. ‘Precieze cijfers zijn er niet. Maar de driehoek van politie, burgemeester en officier van justitie zegt daar zeer mee te kampen. Ook de verschijningsvorm verandert: in plaats van demonstreren gaat men bijvoorbeeld ‘koffiedrinken’, zoals de mensen van Nederland in Verzet zeggen te doen.’

Die onaangekondigde demonstraties hebben de neiging sneller uit de hand te lopen, omdat er vooraf geen goede afspraken worden gemaakt. ‘Normaal gesproken ligt er een strak script klaar voor een demonstratie’, zegt Van Stekelenburg. ‘Als een protest door een vakbond wordt georganiseerd, verloopt alles zeer gestructureerd. Maar een spontane demonstratie is chaotischer, waardoor die ook per definitie meer capaciteit vergt van de ME en politie.’

Sociale media

De wortels van deze tendens liggen al verder terug. Sinds de opkomst van sociale media is het voor ieder individu mogelijk geworden een mensenmassa te mobiliseren zonder dat er kosten gemaakt hoeven worden. ‘Je zag dat al bij de Gele Hesjes, Black Lives Matter en de Zwarte Piet-demonstraties. Dat ging allemaal om bottom-upbewegingen. Spontane demonstraties zijn daarom ook een teken van deze tijd.’

Met anonieme chatnetwerken als Telegram erbij is het helemaal makkelijk geworden om mensen op te trommelen. Van Stekelenburg: ‘Ook als je geen maatschappelijke idealen nastreeft, maar vooral wil komen rellen.’ De mobilisatie via sociale media leidt er volgens Van Stekelenburg ook toe dat het protestpubliek diverser dan ooit is. ‘Van esoterische boomknuffelaar tot zogenaamde defend-groepen die komen om te vechten tegen de politie.’

De wildgroei van onaangekondigde demonstraties heeft deels te maken met de strikte coronaregels. Doordat de gemeente telkens verlangde dat er een maximaal aantal mensen en anderhalve meter afstand werd gehanteerd, of dat het protest werd verplaatst, ontstond frictie met niet-meewerkende organisatoren. Vervolgens werd de demonstratie verboden en de gekozen plek als veiligheidsrisicogebied aangemerkt. Dat geeft de politie een vrijbrief om mensen te fouilleren en te verwijderen, desnoods met geweld.

Het afgelopen jaar lag het hardhandige optreden van de politie en ME dan ook onder een vergrootglas. Een woord als romeo’s – arrestatieteams die zich undercover onder de demonstranten mengen – is in korte tijd ingeburgerd. In appgroepen gingen foto’s rond van deze romeo’s – om ze te herkennen voor de volgende keer. Van Stekelenburg: ‘Ik doe al sinds 2000 onderzoek naar demonstraties, toen liepen er ook al stillen tussen maar niemand had het over hen.’

De protestmars Unmute Us, georganiseerd door de festival- en evenementenbranche, op 21 augustus 2021 in Utrecht.  Beeld Joris van Gennip
De protestmars Unmute Us, georganiseerd door de festival- en evenementenbranche, op 21 augustus 2021 in Utrecht.Beeld Joris van Gennip

De geweldsuitbarstingen tijdens demonstraties zijn vervolgens haarfijn te volgen op de vele video’s die online worden verspreid. ‘Ze worden zonder context geüpload en kweken nog meer woede’, zegt Van Stekelenburg. ‘Waardoor meer mensen gemotiveerd zijn om te gaan matten met de politie de volgende keer.’ Zo ontstaat een spiraal van verontwaardiging.

‘Zeer interessante voedingsbodem’

‘Ik ga niet zoeken naar sociologische oorzaken’, is de beruchte uitspraak van premier Mark Rutte na de avondklokrellen. Van Stekelenburg is het daar niet mee eens, uiteraard. ‘Het lijkt me heel belangrijk om te begrijpen waarom er wordt gereld. We leven in vreemde, onzekere tijden. Er zijn veel vrijheden afgenomen. De sociale cohesie verkruimelt. En het vertrouwen in de politiek is historisch laag. Alles tezamen een zeer interessante voedingsbodem.’

Die voedingsbodem deed op zondag 2 januari 2022 weer duizenden mensen naar het Museumplein trekken. Allen bereid om het noodbevel dat burgemeester Halsema afkondigde te negeren. ‘Dat betekent dat niemand zich meer op het plein mag begeven’, schreef de gemeente op Twitter. ‘De politie treedt gefaseerd op tegen personen die het demonstratieverbod negeren.’

De stoet werd opgeroepen om naar het Westerpark te gaan, waar een wel goedgekeurde demonstratie plaatsvond. Ondertussen stroomde het internet vol met nieuwe filmpjes van hard optredende ME’ers en agenten. Een vrouw kreeg een beuk met een schild. Een man werd door een politiehond in zijn arm gebeten en over straat gesleurd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden