Propagandamachine IS lijkt nauwelijks nog te draaien

De propagandamachine van terreurgroep Islamitische Staat (IS), die de afgelopen jaren meer dan 30 duizend buitenlandse strijders naar Irak en Syrië heeft gelokt, komt steeds meer tot stilstand. De hoeveelheid video's, foto's, audiobestanden en berichten op sociale media die door IS worden verspreid, is sinds het hoogtepunt in de zomer van 2015 met zeker driekwart gedaald. Dit stellen terreurexperts in publicaties en interviews met de Volkskrant.

Een IS-strijder geeft een bal aan kinderen tijdens een evenement in Tel Abyad in Syrië. De foto is vrijgegeven door een website met IS- sympathieën en geverifieerd door persbureau AP. Beeld ap

De daling is een direct gevolg van de militaire verliezen die IS afgelopen maanden heeft geïncasseerd. Nu de terreurgroep ook zijn twee laatste bolwerken, het Syrische Raqqa en het Irakese Mosul, kwijt dreigt te raken, kan IS het utopische beeld van een goed functionerende staat niet meer aan zijn achterban verkopen.

Beeldmateriaal van markten waar volop handel wordt gedreven, inwoners die in groten getale luisteren naar de preken van IS-militanten en kinderen die schaterlachend in een rivier zwemmen, worden nauwelijks nog verspreid. In plaats daarvan krijgt de propaganda van IS een steeds militaristischer karakter.

Aantrekkingskracht afgenomen

'Daarmee beweegt IS zich in de richting van Al Qaida', zegt Joas Wagemakers, islamoloog aan de Universiteit Utrecht. 'Het profileert zich als internationale terreurorganisatie en minder als goed opgebouwde en uitbreidende staat.'

Volgens de Amerikaanse terreurdeskundige J.M. Berger van het International Centre for Counter-Terrorism in Den Haag is het vermogen van IS om te regeren 'vooral symbolisch geworden'. 'De aantrekkingskracht van het kalifaat is drastisch afgenomen. Dat zie je ook terug in het aantal buitenlanders dat naar het gebied afreist. Bovendien zijn sociale media-bedrijven agressiever geworden in het opschorten van IS-accounts die propaganda verspreiden. Het is daarom steeds lastiger voor de terreurgroep om een publiek buiten zijn territorium te bereiken.'

In zijn bloeiperiode in augustus 2015 bracht IS meer dan 700 berichten naar buiten via zijn officiële mediakanalen. Een jaar later, nadat IS door talrijke luchtaanvallen zeker 16 procent van zijn grondgebied kwijtgeraakte, waren dit er nog maar 194. Dat blijkt uit rapport van het Combating Terrorism Center (CTC) in West Point. In diezelfde periode nam het aantal propagandaberichten met een militaire boodschap met 70 procent toe.

Een strijder van Islamistische Staat deelt waar uit aan een meisje. Beeld AP

Volgens Daniel Milton, auteur van het CTC-rapport, probeert IS met video's van gevechtsoperaties en geavanceerde dronebeelden krampachtig vast te houden aan het beeld dat het een competente strijdmacht is. 'In werkelijkheid staat IS militair enorm onder druk. Dat betekent dat de groep minder tijd, ruimte en geld heeft om zijn media-operaties voort te zetten. Sommige prominente mediafiguren zijn bovendien bij gevechtsoperaties om het leven gekomen.'

Ondanks de moeilijke positie waarin IS verkeert, blijft de groep zijn propagandamachine zo goed als mogelijk aanslingeren. Nog altijd verspreidt IS in een actieve maand honderden propagandaberichten, stelt terreurdeskundige Charlie Winter, verbonden aan The International Centre for the Study of Radicalisation (ICSR) in Londen. Zeker 93 procent daarvan is gericht op militaire operaties in Syrië en Irak. Andere landen waar IS een invloedssfeer heeft, zoals Nigeria, Egypte, Somalië, Jemen en Afghanistan, maken nauwelijks deel uit van de propaganda. 'De focus ligt voornamelijk op de verdediging van de Iraakse stad Mosul en de Syrische stad al-Bab', schrijft Winter in een publicatie voor ICSR. 'De groep kan het zich niet veroorloven om machteloos over te komen op deze belangrijke strijdvelden.'

Nieuwe glossy

Ondanks de moeilijke positie waarin IS verkeert, blijft de groep zijn propagandamachine zo goed als mogelijk aanslingeren. Volgens een berekening van terreurdeskundige Charlie Winter, verbonden aan The International Centre for the Study of Radicalisation (ICSR) in Londen, verspreidde de groep tussen januari en februari van dit jaar 570 publicaties. Zeker 93 procent daarvan is gericht op militaire operaties in Syrië en Irak. Andere landen waar IS een invloedsfeer heeft, zoals Nigeria, Egypte, Somalië, Jemen en Afghanistan, maken nauwelijks deel uit van de propaganda. 'De focus ligt voornamelijk op de verdediging van de Iraakse stad Mosul en de Syrische stad al-Bab', schrijft Winter in een publicatie voor ICSR. 'De groep kan het zich niet veroorloven om machteloos over te komen op deze belangrijke strijdvelden.'

Vorig jaar oktober verloor IS al de symbolische Syrische stad Dabiq, waar volgens een islamitische voorspelling de eindstrijd met het Westen plaats zal vinden. De terreurgroep vernoemde zijn in 2014 opgerichte glossy naar deze stad, maar sinds juli vorig jaar wordt het maandblad niet meer uitgegeven. In plaats daarvan heeft IS een nieuwe glossy in het leven geroepen: Rumiyah (Rome). 'Een veilige keuze', zegt Wagemakers van de Universiteit Utrecht. 'Nu IS zijn ideaal over de strijd in Dabiq moet nuanceren, gaat het voor een stad waar de komende jaren waarschijnlijk geen verschuivingen zullen plaatsvinden.'

Tekst gaat verderonder de afbeelding.

IS deelt cadeautjes uit in een Iraakse school in Mosul. Beeld ap
Jongens krijgen les in het citeren van de Koran in Tel Abyad, Syrië. Beeld AP

Kans op 'lone wolves'

Dabiq richtte zich in zijn laatste uitgaven sterk op de in het Westen woonachtige achterban van IS, Rumiyah zet deze trend voort. 'We zien dat IS in zijn propaganda steeds meer de nadruk legt op het uitvoeren van aanslagen op andere plekken in de wereld', zegt Milton. 'Hiermee wordt de jihad uit de naam van de groep verder gedecentraliseerd.'

De oproep om aanslagen in het buitenland te plegen is niet nieuw: de vorig jaar gedode IS-woordvoerder al-Adnani riep in september 2014 IS-sympathisanten in het Westen middels een audioboodschap op aanslagen te plegen op ongelovigen. 'Sla hun hoofd in met een steen, slacht hen af met een mes, of rijd over hen heen met je auto', luidde zijn advies.

De aanslagen in Parijs, Brussel, Nice en vorige maand in Londen worden direct in verband gebracht met deze oproep. Nu IS steeds meer terrein verliest en strijders gedesillusioneerd terugkeren, neemt de kans op dit soort 'lone wolves-acties' volgens de experts toe. IS zal zijn propaganda hierop blijven toespitsen en maakt bovendien handig gebruik van het anti-islamdebat dat met de opkomst van populistische politici in Europa en Amerika steeds feller wordt gevoerd. 'Islamofobie en discriminatie zijn factoren die door IS worden gebruikt om zijn achterban aan te sporen te kiezen voor hun islamitische identiteit', zegt Wagemakers.

De experts zijn het erover eens dat de propaganda van IS nog jaren, misschien wel decennia, een inspiratiebron kan zijn voor terroristen. Ook als de groep is verdreven uit Raqqa en Mosul. Wagemakers: 'Een ideologie kun je niet zomaar doodmaken. Dat heeft de geschiedenis wel uitgewezen. In 1924 werd het kalifaat afgeschaft, een traumatische ervaring voor veel moslims. Negentig jaar later werd het kalifaat opnieuw opgericht. Een ideologie kan in slaap worden gesust, maar in een tijd waarin alles wordt gedocumenteerd en met de invloed van sociale media zal dit niet snel meer gebeuren.'

Kalifaat in het nauw

Eenmaal aangekomen in het IS-bolwerk Raqqa beseft de Franse bekeerlinge Sophie Kasiki (34) dat ze een enorme fout heeft gemaakt. Maar opgesloten in het bewaakte vrouwenhuis lijkt er geen weg terug. (+)

De IS-strijders zijn weg uit Fallujah. Wat lieten ze achter? Correspondent Ana van Es en fotograaf Daniel Rosenthal troffen afgelopen zomer een verlaten stad aan, vol ravage en boobytraps.

Assad lijkt aan de winnende hand in Syrië, maar dat lukt alleen met hulp van Russen, Iraniërs, Hezbollah en tal van milities. Toch heeft de president moeite het heroverde land in handen te houden. (+)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden