analysestikstofboeren

Projectontwikkelaars kunnen boeren uitkopen voor hun stikstofruimte – en dat baart menigeen zorgen

Om de uitstoot van stikstof door landbouw te verminderen, kunnen projectontwikkelaars in steeds meer provincies boeren uitkopen. Als dit ‘extern salderen’ maar goed gaat, klinkt het van alle kanten. Drie redenen waarom oude fouten, juridische procedures en boerenprotesten op de loer liggen.

De boeren ageren tegen de mogelijkheid voor projectontwikkelaars om veehouders nabij kwetsbare natuur uit te kopen en zo hun stikstofruimte te kunnen benutten voor een bouwproject.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Bezwaren van boeren

‘Niemand is gebaat bij leegroof van het platteland, natuur ook zeker niet’, klinkt het vanuit de varkenshouderij. ‘No way!’, roepen ze ook bij Farmers Defence Force.

De boeren ageren tegen de mogelijkheid voor projectontwikkelaars om veehouders nabij kwetsbare natuur uit te kopen en zo hun stikstofruimte te kunnen benutten voor een bouwproject. Limburg, Brabant en Zeeland maken dit ‘extern salderen’ al enige tijd mogelijk, Overijssel volgde vorige week en Friesland hoopt dit binnenkort te doen. Dat niet alleen boeren zich zorgen maken over deze maatregel, bleek deze week in Groningen. De provincie stelde een besluit erover uit na door de oppositie te zijn gewezen op ‘de maatschappelijke onrust’ en ‘alarmerende signalen’ vanuit de landbouw.

Extern salderen is de eerste concrete maatregel van Landbouwminister Schouten die daadwerkelijk de stikstof van de de grootste producent ervan – de landbouw – moet verminderen. Met als doel de natuur te ontzien, maar vooral om de bouw nabij kwetsbare natuur weer op gang te krijgen (en te houden). Die was stilgevallen nadat in mei 2019 de Raad van State oordeelde dat de Nederlandse natuurvergunningverlening de natuur onvoldoende beschermde tegen neerdalend stikstof – wat slecht is voor de biodiversiteit.

Om nog een vergunning nabij kwetsbare natuur te krijgen – voor woningbouw, het verbreden van een weg of uitbreiden van industriepark bijvoorbeeld – moet sindsdien eerst aantoonbaar de stikstofdruk op datzelfde gebied zijn verlaagd. Met extern salderen koopt een bouwer van een boer – die via de poep en urine van zijn vee stikstof in de vorm van ammoniak uitstoot – 70 procent van diens stikstofruimte. De resterende 30 procent mag niet worden benut en is winst voor de natuur.

Boeren vrezen ‘wildwestpraktijken’, waarbij projectontwikkelaars en industriëlen grof betalen voor stikstofruimte.  Met een marginalisering van hun sector en verdere leegloop van het platteland tot gevolg. Het Interprovinciaal Overleg (IPO) zegt in een reactie dat genoeg waarborgen zijn ingebouwd om dit te voorkomen. ‘We kijken het eerst een jaar aan en met de hand aan de kraan’, zegt een woordvoerder. ‘Als het uit de hand loopt grijpen we in.’ In Overijssel zien ze tot nu toe dat het in 85 procent van de gevallen boeren zijn die de stikstofruimte van een collega willen overnemen.

Het stelt boeren allemaal niet gerust. Het is ze ook niet alleen om de ‘leegroof’ van het platteland te doen. Zij zien ook een nutteloze verplaatsing van vervuiling naar sectoren die in hun ogen toch al worden ontzien. Een uitbreiding van Lelystad Airport met stikstofruimte uit de landbouw? Protestboeren zullen het niet kunnen verkroppen.

Juridische twijfels

‘We gaan weer een aantal jaren tegemoet met honderden zo niet meer juridische procedures waar noch de natuur, noch de economie noch de landbouw iets mee opschieten.’ Zo klonk de reactie op extern salderen van natuurbeschermer Johan Vollenbroek, de man die met gerichte rechtszaken tegen boeren vorig jaar gelijk kreeg bij de Raad van State, waarna de stikstofimpasse een feit was. Volgens Vollenbroek is extern salderen juridisch niet mogelijk, omdat een boer een vergunning heeft voor het runnen van een boerderij en niet voor het uitstoten van stikstof. Er valt met andere woorden niets te verhandelen.

Op Foodlog krijgt Vollenbroek bijval van stikstofconsultant Nico Gerrits, die ook denkt dat het beleid van Schouten de juridische toets niet zal doorstaan. Franca Damen – zelfstandig advocaat agrarisch recht – en Jasper Molenaar – advocaat natuurbeschermingsrecht bij Dirkzwager – denken daar echter anders over.

‘Het systeem leidt ertoe dat de stikstofdepositie op kwetsbare natuur niet toeneemt’, zegt Damen. ‘Dat is het enige vereiste in de Europese habitatrichtlijn om projecten rond Natura 2000-gebieden mogelijk te maken.’

De boeren van Farmers Defence Force denken toch een manier te hebben gevonden waardoor stikstofruimte niet wegvloeit uit hun sector. Met juristen menen zij te kunnen aantonen dat ammoniak (NH3) uit de landbouw niet mag worden uitgeruild tegen NOx uit bouw, wegverkeer en industrie. Ze hopen dit zelfs samen met hun gezworen vijand, Johan Vollenbroek, aan te vechten bij de hoogste bestuursrechter.

Vollenbroek is weliswaar tegen extern salderen, maar ook sceptisch over deze samenwerking. ‘Hoe FDF wil betogen dat externe saldering binnen de sector niet in strijd is met Europese wetgeving en waarom externe saldering buiten de sector wel daarmee in strijd, is blijft nog wel even een ‘dingetje’.’

Dubieus resultaat

‘In het systeem zit serieuze smokkelruimte’, zegt Valentijn Wösten, de raadsman van Johan Vollenbroeks milieuorganisatie Mobilisation for the Environment. Als voorbeeld geeft hij een boer met een vergunning voor 150 melkkoeien, terwijl hij er maar 100 in zijn stal heeft staan. Uit de provincieplannen concludeert hij dat die boer voor 150 koeien aan stikstofruimte kan verkopen. ‘Papieren emissies kunnen zo worden omgezet in werkelijke emissies’, zegt Wösten. Hierdoor zou de stikstofuitstoot juist kunnen stijgen, wat nou juist het bezwaar was tegen het oude stikstofprogramma – dat ook om die reden sneuvelde.

Het IPO erkent dat dit inderdaad in theorie kan gebeuren en ongewenst is, maar zegt zich te moeten baseren op vergunningen. Zij hebben een heel andere reden waarom het met de stikstofreductie niet zo’n vaart zal lopen met extern salderen: het is veel te complex. Zo moet tot op hectareniveau de uitstoot van de stoppende boer overeenkomen met die van het nieuwe project.

‘Je ziet het aan Limburg’, zegt een woordvoerder van het IPO. ‘Daar staat de regeling al maanden open, maar er gebeurt nog weinig.’

Extern salderen is de eerste van drie uitkoopmogelijkheden waarmee de regering de stikstof van de landbouw hoopt te reduceren. Binnenkort krijgen provincies samen 350 miljoen euro om zelf gericht boerenbedrijven bij beschermde natuur uit te kopen. Het Rijk gaat hetzelfde doen met 1 miljard euro, maar wacht nog op goedkeuring van Brussel.

Wösten heeft in alle gevallen grote principiële bezwaren bij het te gelde maken van stikstof. Boeren hebben immers nooit betaald voor stikstofruimte, maar ineens is deze vervuiling geld waard. ‘Stikstof wordt op deze manier gekapitaliseerd’, zegt hij. ‘En van kapitaal willen boeren juist meer hebben. Dit staat haaks op de noodzaak de stikstof te reduceren.’

Wösten vindt het bovendien geldverspilling. ‘Boerenbedrijven die toch al op hun laatste benen lopen krijgen straks een zak geld mee om te stoppen.’

Verder lezen:

Schouten haalt met omweggetje van 1 miljard euro rem eraf voor een deel van de woningbouw
Bouwprojecten die slechts tijdelijk een hogere stikstofuitstoot veroorzaken, kunnen weer onbelemmerd doorgaan. Bouwers hoeven voor deze projecten geen natuurvergunning meer aan te vragen, meldde minister Schouten dinsdag aan de Tweede Kamer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden