Progressieven zitten steeds meer met de kwestie 'eergevoel' in hun maag

Een volle trein, ergens in de Randstad rond 19.00 uur. Drukte van belang, nog een plaatsje naast mij vrij waar ik zolang mijn tas heb geplaatst - ja, territoriumdrift, opkomen voor het eigene; ik doe het halfhartig, zo'n trein maakt tenslotte deel uit van het openbaar vervoer en er hoeft maar iemand te fronsen of die tas ligt op mijn schoot.

Ik bied met een handgebaar de plaats aan, oudere blanke man gaat monkelend zitten, geen woord van dank. Hoeft ook niet. Man heeft betaald en evenveel zitrecht als ik.

Nu begint er een baby te krijsen in de armen van een gehoofddoekte vrouw. Man naast me begint meteen te blazen van ergernis, hij lokaliseert het onheil door met zijn hoofd te knikken naar plaats delict, neemt mij dan zijdelings op en besluit af te zien van hardop gedeeld leed. Moppert wel hoorbaar. Zucht en doet 'pffffft' bij elke kreet van de baby. Eet ondertussen vier mandarijnen, waarvan de schil in de prullenbak moet die naast mijn been gevestigd is. Stoot daarbij vier keer tegen mijn been. Geen sorry.

Ik weet het niet zeker, maar volgens mij was dit een boze blanke man die vindt dat zijn cultuur bedreigd wordt door a) alle anderen in de trein, b) die huilende baby en c) de islam in het algemeen.

Hijzelf leek mij de sterkste bedreiging van welke cultuur dan ook.

Maar wij zaten ons verdriet uit, hij grommend, ik superieur en bestraffend zwijgend. Althans, dat was het morele hoogstandje dat ik hem wilde geven.

Er zijn meer mensen die het idee hebben dat 'onze Nederlandse cultuur' wordt aangevallen door 'wezensvreemde elementen'. Vorige week kwam het Forum voor Democratie bijeen in Rotterdam, samen met de lokale fractie van de Leefbaar- partij. Thierry Baudet sprak de mensen toe: 'Wat is het heerlijk om gewoon eens onder elkaar te zijn.' Dat is een slimme, want zelfbevestigende opening: door die zin vormt zich automatisch een 'ons' en een 'wij'. 'Onze cultuur' - dat zijn de mensen hier aanwezig. Einde complex cultuurdebat.

Baudet pleit verder voor 'het herwinnen van zelfvertrouwen' (ik dacht aan de hork in de trein) en 'het afschudden van een algemene cultuur van: weg met ons.' Het 'wij' en het 'ons' worden steeds dikker en vanzelfsprekender: zoals we hier zitten, zouden we weg moeten! Nou zeg.

Hoe doorzichtig de retoriek ook mag zijn, Baudet raakt een snaar bij zijn publiek. Zijn mensen voelen zich, zou ik samenvatten, gehoord en in hun eer gesterkt. Hij doet dat behendig. En die eer, of dat eergevoel is een kwestie waarmee progressieven steeds meer in hun maag zitten.

Vroeger, heb ik van horen zeggen, had je 'arbeiderstrots' en 'eer van je werk' en andere, arbeidgerelateerde gevoelens. Er schijnt vlak na de oorlog zelfs nog een Partij naar te zijn vernoemd.

Maar sindsdien is eergevoel een rechts thema geworden. Wilders. Baudet. En een klein beetje ook de 'hardwerkende Nederlander', die de boel nog draaiende houdt terwijl die andere slampampers... .

En toch: dat iemand eer aan zijn werk beleeft, ook met een bescheiden loon, hoorde ooit niet per definitie tot het rechtse gedachtengoed. Hebben liberalen, christen-democraten en socialisten die eergevoelens niet al te gemakkelijk weggeven aan nationalistisch rechts?

Kwame Anthony Appiah vindt van wel, de Amerikaans-Ghanese filosoof die geldt als een volbloed 'liberal'.Hij stelt in zijn boek De Erecode dat mensen die 'ergens een eer instellen' geneigd zijn boven hun eigen belang uit te stijgen, om zo een groter 'wij' te creëren - een eergemeenschap.

Hij spreekt van 'morele revoluties', waarbij ons denken en handelen in betrekkelijk korte tijd een radicale verandering ondergaat - denk aan de afschaffing van de slavernij; aan de toegenomen gevoeligheid voor misogynie en seksisme; dat wij het zestig jaar geleden heel gewoon vonden dat vrouwen die gingen trouwen automatisch hun ontslag namen.

Dat vinden we niet meer, en in ieder geval niet meer vanzelfsprekend. Is die verandering van publieke opinie ons afgedwongen? Maar heel gedeeltelijk. Het belangrijkste is dat wij bepaalde ideeën en praktijken niet meer moreel kunnen verantwoorden. Het roept schaamte op. Het is onze eer te na.

Mijn cultuur, onze cultuur is een lerende, zich emanciperende cultuur.

Wie wil mag nu even trots zijn.

Lees ook dit stuk over de bijeenkomst van Forum voor Democratie in Rotterdam:

Geestverwanten Eerdmans, Baudet en Hiddema willen het de PVV moeilijk maken in Rotterdam
Forum voor Democratie presenteerde afgelopen zaterdag in Rotterdam de rechtse 'alliantie' met Leefbaar Rotterdam. 'Laat Wilders maar komen,' zegt Joost Eerdmans van Leefbaar Rotterdam achteraf bij de borrel. 'Ik heb er zin an.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.