Profiel Vladimir Poetin

Een energiek man die het hoofd koel houdt en met harde hand regeert. Zo'n leider willen de Russen, bleek uit onderzoek....

Toen Vladimir Poetin in augustus 1999 tot verbazing van heel Rusland tot premier werd benoemd, mochten de drie grote tv-kanalen hem in zijn nieuwe werkkamer enige vragen stellen. Een van de journalisten wilde weten of hij ook beschikbaar was voor het presidentschap. De vraag was bespottelijk. Bijna niemand had van deze Poetin gehoord, hij was volslagen onbekend. Als apparatsjik had hij carrière gemaakt door de opdrachten stipt uit te voeren. Toch kwam zijn antwoord zonder aarzeling. 'Natuurlijk doe ik dat.'

Alleen wie het interview had opgenomen en het nog eens aandachtig bekeek, zag aan zijn mondhoeken - de aanzet tot een glimlach - dat hij zich van de gekte van de vraag wel degelijk bewust was. 'Het klonk misschien niet erg overtuigend', vertelde hij later, 'maar wat moest ik anders zeggen?'

Wat ook de meest oplettende tv-kijker niet wist, was dat de Kremlinstaf peilingen en doelgroeponderzoeken had laten doen om erachter te komen welk soort leider bij de Russen in de smaak zou vallen. Jeltsins presidentschap liep op zijn eind, en zijn coterie zocht een opvolger die hun positie zou kunnen garanderen. Het hoofd van de veiligheidsdienst, Vladimir Poetin, paste perfect in het profiel dat het onderzoek van de toekomstige leider had geschetst: een man met een koel hoofd en een harde hand, daadkrachtig, vol energie.

Wat de televisiekijkers verder niet wisten, is dat Poetin geen moment aan zichzelf twijfelt. Hij beschouwt zichzelf als een man met een 'historische missie'. 'Dat klinkt hoogdravend, maar zo is het.' De rebellie in Tsjetsjenië moet worden neergeslagen, 'al zou het het eind betekenen van mijn carrière', want hij is ervan overtuigd dat de chaos anders het hele land zal aantasten. 'Als we dat niet stoppen, gaat Rusland in zijn huidige vorm ten onder.'

Stel je voor: door een speling van het lot komt een apparatsjik aan het hoofd van een stuurloze staat, en hij raakt niet in paniek, hij laat de zaken ook niet op hun beloop, welnee, hij begint meteen maatregelen uit te vaardigen in de overtuiging dat hij het heilige Rusland kan redden!

Drie maanden na zijn aantreden heeft het leger de Tsjetsjeense hoofdstad Grozny omsingeld en is hij de populairste politicus van Rusland. Het idee van president Poetin is opeens zo bespottelijk niet meer. In Rusland, maar ook in het Westen, schrikt iedereen wakker. Een CIA-analist geeft toe dat ze van Poetin 'minder weten dan van de Russische leiders tijdens de Koude Oorlog'.

Who is mister Poetin? De media graven in zijn verleden, interviewen oude buren, sporen voormalige collega's op. Zijn biografie is en blijft vaag. Iedereen heeft zijn eigen interpretatie: volgens de een is Poetin een liberaal, volgens de ander een dictator-in-de-dop. In de Russische kranten verschijnt een spitsvondig nieuw woord: poetinologie.

'Jullie kunnen mij zonder enige overdrijving beschouwen als een geslaagd product van de patriottische opvoeding naar het Sovjet-model', zegt hij zelf in het interviewboek Van de Eerste man. Het boek is gemaakt door zijn pr-adviseurs, maar het geeft (hoewel dat natuurlijk niet de bedoeling was) een onthullende inkijk in zijn persoon.

Vladimir Poetin, die is geboren in 1954, had een typische Sovjet-jeugd. Zijn vader was voorman in een fabriek die metrowagons maakte, zijn moeder had alleen lagere school. Ze woonden in het centrum van Leningrad, in een kommoenalka, een flat waar elke familie één kamer had, en de badkamer en de keuken met anderen deelden. Volodja, zoals hij werd genoemd, groeide op op de binnenplaats, een eenzelvig jochie dat door zijn dwarse gedrag eerst niet werd toegelaten tot de pioniertjes en op school niet erg opviel.

Niet zijn vader of moeder, maar de trainer van judoclub Arbeid speelde een beslissende rol in zijn leven. 'Judo is een moreel systeem', legt Poetin uit in zijn boek. Het was die trainer die hem het respect bijbracht voor de kracht, de discipline en de ambitie die hem nog steeds kenmerken. Als zwarte-bandjudoka rookt Poetin niet, drinkt hij geen wodka, en probeert hij ondanks zijn overvolle programma in zijn regeringsdatsja elke ochtend een half uur te trainen.

Zijn ouders zagen hem het liefst ingenieur worden, maar Vladimir ging rechten studeren. Poetka noemden zijn jaargenoten hem. 'Hij was een aardige, bescheiden jongen, die onverwacht grappig uit de hoek kon komen', herinnert Leonid Polochov zich. 'Een intelligente, harde werker, die geen kruiwagen nodig had. Een warm mens, al zou je dat op het eerste gezicht niet zeggen, zeer toegewijd aan zijn vrienden.'

Toen hij aan het eind van de studie voor de KGB ging werken, waren zijn studiegenoten verrast. De KGB! Dit zijn de Brezjnev-jaren: de dissidenten komen op, in Leningrad wordt stiekem Solzjenitsyns Goelag Archipel gelezen. Maar voor Poetin is een jongensdroom bewaarheid geworden. Sinds hij op school een romantische zwart-witfilm zag over Russische spionnen die de Gestapo te slim af zijn, weet hij wat hij wil worden. Als vijftienjarige stapt hij naar het KGB-kantoor om te vragen hoe je dat moet doen: spion worden. Ga eerst maar rechten studeren, luidt het antwoord. Hij is dolblij, het hart klopt in zijn keel, als blijkt dat de KGB hem niet is vergeten.

Zelfs nu nog, tien jaar na de democratische omwenteling, nu hij op het punt staat president te worden, is zijn romantische beeld van 'de organen' niet wezenlijk veranderd.

Veiligheidsagenten zijn in Poetins ogen patriotten die het beste met het vaderland voorhebben. En de strijd tegen de dissidenten dan? 'Het was allemaal niet zo erg.' Ook niet met Sacharov, de Nobelgeleerde wiens leven door de KGB onmogelijk werd gemaakt? 'Met Sacharov wel.'

'Vriendinnetje, je weet dat ik geen makkelijk mens ben', begon Poetin zijn huwelijksaanzoek. Gelukkig zei Ljoedmila ja. Ze was zes jaar jonger dan hij, een stewardess uit Kaliningrad. De geheimzinnigheid die hoorde bij het beroep van haar man nam ze voor lief, ze kregen twee dochters, en toen hij in Oost-Duitsland werd geplaatst, volgde het gezin hem. Poetin maakte kalmpjes carrière - een dienaar van de staat, geen superspion, geen nieuwe 007.

Poetin verzamelde inlichtingen van westerlingen onder de dekmantel van het Duits-Russische vriendschapshuis in Dresden toen de muur viel. De schok was ongelooflijk, niet te beschrijven! Betogers dromden rond het KGB-gebouw. Poetin, die vloeiend Duits spreekt, probeerde hen te kalmeren. Tevergeefs. Hij belde het Rode Leger om hulp. Alleen op bevel van Moskou, zei de commandant. 'Maar Moskou zweeg.' Poetin zou de schok nooit te boven komen. 'Op dat moment kreeg ik het gevoel dat ons land had opgehouden te bestaan.'

De zwaarste beslissing van mijn leven, noemt Poetin het als hij in 1990 na zestien jaar in de KGB zijn ontslagbrief schrijft. De nieuwe, hervormingsgezinde burgemeester van zijn geboortestad en rechtenprofessor, Anatoli Sobtsjak, nam zijn oude student aan als adviseur.

Een buitenkansje, want de KGB stond in een kwade reuk. Maar Sobtsjak vertrouwde op zijn loyaliteit. 'Ik zag dat hij niet in staat was iemand te verraden', zei hij. 'Hij was eerlijk, betrouwbaar.' Het was geen vergissing. Bij de coup in 1991 koos de voormalige KGB'er zonder een moment te aarzelen de kant van zijn baas.

Poetin werd de plaatsvervanger van de burgemeester; als die weer eens op reis was, bestuurde hij de stad. 'Hij schoot omhoog omdat hij zo loyaal was', zegt zijn stadhuiscollega Vatanjar Jagja. 'Hij was hard, maar eerlijk, en zijn afdeling onderscheidde zich door discipline en effectiviteit.'

Ploeterend om de stad draaiende te houden in het wilde Russische kapitalisme, vond Poetin een paar buitenlandse investeerders. Maar er was nooit geld genoeg, de stad verpauperde. Poetin besloot de casino's onder te brengen bij een gemeentebedrijf, zodat ze de pensioenen konden betalen van de gokwinsten.

De naïviteit! Alsof de jongens met hun karpatenkoppen en gouden kettingen de dollars niet in hun zakken zouden proppen! Beteuterd moest Poetin vaststellen dat de casino's volgens de boeken verlies leden.

'Ik hoopte een tijdje dat het uiteenvallen van het land door de ontwikkeling van democratische instellingen en de groei van de economie zou worden gestopt', zei Poetin later, toen hij al in het Kremlin zat. 'Maar in de praktijk ging het er anders aan toe.'

Toen Sobtsjak in 1996 door de kiezers werd afgestraft voor het wanbeheer van de stad, kreeg Poetin via-via een kans in de Kremlinstaf. Hondstrouw, hardwerkend en effectief als hij was, schopte hij het binnen twee jaar tot hoofd van de FSB (de hervormde KGB). Ook toen vermoedde nog geen mens dat deze grijze functionaris wel eens de volgende president kon worden.

Dat moet zijn veranderd in het voorjaar van 1999. De macht van het Kremlin brokkelde af, tsaar Boris was ziek, en de procureur-generaal had een onderzoek ingesteld naar de corrupte praktijken van zijn hofhouding. Toen regisseerde Poetin een compromitterend filmpje waarop de procureur de liefde bedreef met twee prostituees. Een honeytrap, zoals dat in het vakjargon heet, een klassieke spionagetruc. De wazige beelden werden uitgezonden op de tv en Poetin riep een persconferentie bij elkaar om te vertellen dat ja, inderdaad, de man in bed de procureur was. De corruptiebestrijder werd geschorst, het Kremlin liep geen gevaar meer.

Nadat Poetin tot premier was benoemd en de partij Eenheid, die inderhaast door de Jeltsin-coterie was opgericht, door één enkele opmerking van zijn kant de parlementsverkiezingen had gewonnen, wist het Kremlin: dit is onze man. Op oudejaarsdag werd hij tot waarnemend president benoemd en kreeg hij het koffertje met de atoomsleutel.

Veranderde dat veel voor Poetin? Hij voelt zich nog steeds een dienaar van de staat, ook al geeft hij nu zelf de orders, en ziet hij het blijkens zijn Open brief aan de kiezers als zijn taak die staat te versterken. Een sterke staat zal orde afdwingen en de economie zal beter draaien, zodat Rusland zijn rechtmatige plaats onder de grootmachten weer kan innemen.

'Hij is geen dictator en geen democraat, maar een modernist', zegt Boris Makarenko, als onderdirecteur van het Moskouse Centrum voor Politieke Technologie bijna een professionele poetinoloog. 'Hij is een pragmaticus, die Rusland met autoritaire maatregelen probeert te moderniseren, maar die begrijpt dat in deze tijd een markteconomie en een zekere mate van democratie onmisbaar zijn. Het gevaar is dat hij op den duur zou kunnen afglijden naar een autoritair bewind als zijn maatregelen niet het gewenste effect hebben.'

Twee dagen voor de verkiezingen hield Poetin vanuit zijn werkkamer in het Kremlin een televisietoespraak waarin hij de Russen opriep te gaan stemmen. Zittend voor de Russische driekleur sprak hij ernstig over het bloed dat in Tsjetsjenië was vergoten omwille van het vaderland, en over hen die desondanks hadden geprobeerd de veldtocht te ondermijnen. 'Laat God over hen oordelen.'

Voor iedereen was duidelijk: daar zit de nieuwe sterke man van Rusland. Dit keer was er zelfs geen begin van een glimlach, geen vingerwijzing dat Vladimir Poetin zich rekenschap gaf van de buitengewone draai die zijn leven had genomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden