Profiel: President Bashar al-Assad zal Syrië de democratie niet brengen

'Democratie is een instrument om een beter leven te bewerkstelligen', zei de jonge Ba­shar al-Assad vlak nadat hij in 2000 aantrad als president van Syrië. De maanden die volgden werden bekend als de Damasceense Lente; in de Syrische hoofdstad gonsde het van groepjes intellectuelen die voor het eerst openlijk discussieerden over wat tot dan toe taboe was, zoals vrije verkiezingen, het recht om politieke partijen te vormen, en afschaffing van de gehate noodwet die het mogelijk maakt om mensen zonder proces op te pakken. De beruchte gevangenis in Mezze, aan de rand van Damascus, werd gesloten, honderden politieke gevangenen mochten naar huis.

Bashar Al-Assad Beeld reuters
Bashar Al-AssadBeeld reuters

Maar de Damasceense Lente was van korte duur. Een jaar nadat al-Assad het presidentschap overnam van zijn vader, vielen de Syrische veiligheidsdiensten alweer terug op beproefde methoden. De voornaamste leden van de oppositiegroepen werden opgepakt en tot lange gevangenisstraffen veroordeeld, mensenrechtenorganisaties werden gesloten en discussiebijeenkomsten verboden of verstoord. Tien jaar na dato zijn er weer talloze politieke gevangenen in Syrië.

Schijnwerpers
Eigenlijk zou hij helemaal geen president worden. Terwijl Bashar al-Assad in Londen studeerde voor oogarts en zich voorbereidde op een leven buiten de schijnwerpers, kwam zijn oudste broer - toen hoofd van de gevreesde Syrische veiligheidsdiensten en beoogd opvolger van zijn vader - in 1994 om het leven bij een auto-ongeluk. Bashar was de tweede in lijn en werd teruggevlogen naar Damascus waar zijn vader, die Syrië dertig jaar met ijzeren hand regeerde, hem klaarstoomde om hem op te volgen.

Bashar - anders dan zijn keiharde oudere broer - was een ietwat goei­ige slungel die zich liever bezighield met technologie dan met politieke intriges; zijn enige publieke functie tot op dat moment was als hoofd van de 'Syrische computervereniging'. Maar na vijf jaar training in de militaire academie van Homs, waar veel van de leden van de Syrische legertop vandaan komen, kwam Bashar in militair uniform met de insignes van kolonel tevoorschijn. Na de dood van zijn vader een jaar later won hij naar goed Syrisch gebruik met 97,2 procent een referendum waarin hij de enige kandidaat was, en nam plaats in de presidentszetel.

Hervormingen
Het afgelopen decennium heeft Ba­shar al-Assad een aantal economische hervormingen doorgevoerd. De economie wordt nog altijd gedomineerd door logge staatsbedrijven, maar in recente jaren zijn banken en verzekeringsmaatschappijen als paddestoelen uit de grond geschoten. In 2009 opende zelfs een bescheiden effectenbeurs in Damascus en ook toerisme is nu een van de pijlers onder de economie. Buitenlandse bedrijven doen tegenwoordig goede zaken in Syrië, maar echte economische macht blijft in handen van enkele families die dicht bij de overheid staan - de politiek-economische elite die in Syrië sinds jaar en dag de scepter zwaait.

Politieke hervorming is ondertussen vrijwel uitgebleven. 'Hoewel bezoekers in Damascus tegenwoordig slapen in gelikte boutique-hotels en eten in chique restaurants, riskeren gewone Syriërs continu gevangenschap als ze kritiek hebben op de president, een blog beginnen of protesteren tegen het staatsbeleid', stelt Human Rights Watch in een analyse van de eerste tien jaar Bashar al-Assad.
De innerlijke werking van het Syrische machtsapparaat is in nevelen gehuld en voor buitenstaanders onmogelijk te doorgronden, maar feit is dat het Syrische beleid voornamelijk uitgestippeld wordt op het presidentiële paleis. De president regeert per decreet en het parlement is er voornamelijk om die beslissingen goed te keuren. Al-Assad kan het volledige kabinet op ieder gewenst moment benoemen en ontslaan - wat hij vorige week ook deed, in een poging de onrust in het land tot bedaren te brengen.

De straat op
Het maakte weinig indruk. Ook afgelopen vrijdag gingen Syriërs weer met tienduizenden de straat op om te demonstreren tegen het Syrische bewind. Het is moeilijk te zeggen hoe breed dat sentiment gedeeld wordt, maar waarschijnlijk geniet de Syrische president meer steun dan zijn onlangs afgezette Egyptische evenknie. Syrische minderheden - de christelijke 10 procent voorop - zien zijn seculiere bewind als de enige manier om te voorkomen dat de religieuze spanningen in de rest van de regio overslaan naar Syrië.

In Syrië durft men niet openlijk te praten over politiek en wie wel tegen de president is, houdt over het algemeen zijn mond. Dat maakt de recente onrust des te opmerkelijker; het aantal protesterende Syriërs mag dan bescheiden zijn in vergelijking met de miljoenen die in Caïro de straat opgingen, maar het feit dat überhaupt mensen hun mond opendoen is ongekend in de strak gecontroleerde politiestaat Syrië. Doorgaans loopt het met kritische Syriërs slecht af en ook dit keer werden de opstanden keihard neergeslagen - minstens 150 mensen werden de afgelopen weken gedood.

Populaire theorie
Een populaire theorie onder analisten in Damascus - zowel Syrische als westerse - is dat al-Assad wel politieke hervormingen wil doorvoeren, maar tegengehouden wordt door een oude garde; de economische elite en militaire en inlichtingenchefs van zijn vader die niets op hebben met democratisering van Syrië en Bashars plannen voor hervorming blokkeren.

'Ik geloof daar niets van', zegt Volker Perthes, een Duitse politiek wetenschapper en auteur van twee boeken over Syrië. 'Hij heeft de afgelopen jaren ontzettend veel aan de top veranderd; de leiding van de Baath-partij, ministersposten, de hoofden van legeronderdelen en veiligheidsdiensten - er zijn nog maar heel weinig mensen die dezelfde, of überhaupt enige positie hebben als onder zijn vader. Bashar neemt de beslissingen.'

Veranderingen
Volgens Perthes en andere Syrië-kenners, zoals de Amerikaanse Midden-Oosten-expert Joshua Landis, is het onwaarschijnlijk dat Syrië onder Bashar al-Assad fundamenteel zal veranderen. Al-Assad realiseert zich dat zijn macht gestoeld is in het politieke systeem zoals dat er nu is, zeggen zij, en hij is vastbesloten dat systeem te behouden; Syrië moderniseren zonder politieke hervorming. 'Bashar al-Assad zal Syrië geen democratie brengen', zegt Landis.

Syrië wordt wel genoemd als de eerste 'erfelijke dictatuur' in de Arabische wereld en het land is sinds de militaire coup van vader Hafez stevig in handen van de familie al-Assad. Daarbij is een ding in ieder geval nooit veranderd: in de straten van Damascus wordt de naam Ba­shar al-Assad, net als die van zijn vader voor hem, alleen maar voorzichtig gefluisterd - behalve tijdens door de overheid georganiseerde steunbetuigingen.

Volg de Volkskrant op Twitter
Word vriend van de Volkskrant op Facebook

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden