Profiel Job Cohen: Altijd bestuurder en nooit politicus

'Yes we Cohen.' De Amsterdamse burgemeester die werd uitgeroepen tot 'Europese held' zou de eerste socialistische premier na Wim Kok worden. Maar de 'bindende rasbestuurder' bleek niet gemaakt voor campagne- en oppositie voeren.

Cohen op zijn fiets in Amsterdam. © Martijn Beekman

Binnengehaald als De Verlosser van de sociaal-democratie en na twee jaar afgebladderd via de zijdeur afgegaan. Dat een excellente bestuurder nog geen goede politicus is, weten Job Cohen en de Partij van de Arbeid nu ook. Op de kop af honderd weken is Cohen leider van de PvdA geweest. Bij het begin van de verkiezingscampagne in 2010, op 12 maart, werd hij geparachuteerd als opvolger van Wouter Bos. En dat niet alleen: de Amsterdamse burgemeester, in 2006 door het weekblad Time uitgeroepen tot 'Europese held', zou de eerste sociaal-democratische premier na Wim Kok worden. Of je nu op Amsterdamse of Nederlandse schaal de boel bij elkaar houdt, dat maakt niet zoveel uit, dachten PvdA'ers optimistisch.

Geen twijfel
Niemand morde er in 2010 over dat er geen leiderschapsverkiezing was, zoals bij het aantreden van Bos. Daar was het moment niet naar. Sterker nog, niemand in de PvdA twijfelde of Cohen de juiste man op de juiste plaats was. 'Yes, we Cohen', galmde het als parafrase op de slogan van Barack Obama, Yes we can.

Het was de tweede keer dat Cohen als premier werd gelanceerd. In 2003 deed de PvdA het in de aanloop naar de verkiezingen uitstekend in de peilingen. De partij steeg naar zo'n 40 zetels - 17 zetels winst. Toenmalig partijleider Wouter Bos vond zichzelf te weinig ervaren om een eventueel premierschap op zich te nemen. Daags voor de verkiezingen lanceerde hij Job Cohen als premier-kandidaat. De PvdA boekte een monsterzege met 42 zetels. Toch nog twee minder dan het CDA, dat de grootste werd en wederom de premier leverde.

Cohen bleef burgemeester van Amsterdam, maar duidelijk was dat de PvdA een potentiële minister-president in de gelederen had. Zo gek was dat niet. Cohen was een ervaren, gerespecteerd bestuurder. Van de Universiteit Maastricht, als staatssecretaris van Onderwijs en van Justitie in Den Haag en als burgemeester van de hoofdstad. Steeds waren de recensies: bindende, warme rasbestuurder, geboren communicator, man die boven partijen staat.

In 2003 hoefde Cohen geen campagne te voeren. Dat deden Wouter Bos en de partij. Cohen werd op geen enkele manier als politicus op de proef gesteld, hoefde geen dingen tegen zijn zin te doen en kon vaderlijk toekijken hoe Bos het 'product Cohen' bijna met ultiem succes uitventte.

Geolied proces
In 2010 was eerst alles hetzelfde en na een paar maanden alles anders. In een ongekend geolied proces liet Bos weten dat hij ermee ophield en dat Cohen hem zou opvolgen. 'Een meesterzet van de PvdA', zei VVD-coryfee Hans Wiegel nog. Want Cohen zou veel meer dan Bos stemmen weghalen bij andere partijen. De eerste peiling gaf Wiegel gelijk: de PvdA ging van 13 gepeilde zetels naar 35. En dat ten koste van D66, SP en zelfs PVV. Cohen zelf nam een straatlengte voorsprong als favoriet voor het premierschap. Eigenlijk gebeurde er precies hetzelfde als in 2003.

Maar dit keer moest Cohen wél campagne voeren. Niemand bij de PvdA had eraan gedacht dit eens met de topbestuurder te oefenen. Per slot had Cohen dat nooit eerder gedaan. Eind april 2010 verbijsterde de lijstaanvoerder Nederland door in een interview met NOVA te schutteren zoals geen politicus dat voor hem had gedaan. Hij zat van de kijker weggedraaid en de ingestudeerde teksten kwamen inderdaad ingestudeerd uit zijn mond. Het chagrijn van de anders zo innemende Cohen riep herinneringen op aan de kregeligheid van een door Pim Fortuyn uitgedaagde Ad Melkert - ook PvdA.

Zodra hij een tv-camera op zich gericht wist, stamelde Cohen zich met zichtbare moeite naar de eindstreep. Camera's registreerden onbarmhartig hoe zijn 'coaches' - jonge leden van de Tweede Kamerfractie - tijdens de reclameblokken op een deemoedige partijleider in zaten te schreeuwen. Volgestopt met feitjes en boodschappen verloor Cohen in minder dan geen tijd zijn authenticiteit. Campagne voeren bleek iets anders dan besturen. En weg was de roze wolk die Cohen had veroorzaakt.

Niet de PvdA maar de VVD werd de grootste partij. Nipt, met een verschil van zo'n 80 duizend stemmen, maar toch. De VVD kreeg het initiatief bij de kabinetsformatie. Nu moest Cohen opnieuw van rol wisselen, van straatvechter naar schaker op het Binnenhof. Paars-plus, een coalitie van VVD, PvdA, D66 aangevuld met GroenLinks leek binnen handbereik.

Een kabinet van VVD, CDA, PVV, dat kon de schaker Cohen zich niet voorstellen. Een kabinet zonder PvdA kwam in zijn scenario's niet voor. En dus ontbrak het bij de PvdA ook aan de verbeelding om zich het eerste minderheidskabinet in de geschiedenis voor te stellen - het VVD/CDA-kabinet, gedoogd door de PVV van Geert Wilders. Die heeft Cohen daarna nog vaak bedankt dat hij VVD en CDA in zijn armen dreef.

Spagaat
Opnieuw moest Cohen van rol wisselen. Van strateeg naar oppositieleider. Het werd een spagaat, voor Cohen en de partij. Oppositie voeren is tekeergaan tegen het kabinet, alternatieven aandragen. Tegenover een minderheidskabinet leek dat simpel. Maar Cohen wil in de bestuurlijke traditie van zijn partij verantwoordelijkheid nemen, niet alleen 'boe' roepen. Een soort burgemeester- in-oorlogstijdsyndroom tekende zich af: je afzetten tegen het kabinet, maar het soms (euro, pensioen-akkoord) steunen om erger te voorkomen.

'Die rol, dat was een andere werkelijkheid dan ik kende', zei Cohen over het oppositieleiderschap. 'Een rol die mij niet paste' zou een meer accurate formulering zijn geweest. Want zo veel verschil zit er niet tussen de rol van campagnevoerder en oppositieleider. Beide rollen vergen dat iemand zich als politicus manifesteert en niet als bestuurder. Als Cohen zich dat had gerealiseerd, was hij wellicht nooit aan dat partijleiderschap begonnen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.