Profetieën van Frits

Frits Bolkestein schreef onlangs zijn memoires. Frénk van der Linden sprak met hem tijdens de Volkskranttheatertournee: seks wordt overschat en Geert Wilders gaat een topscore behalen. Want: regeren is vooruitzien.

Ooit deed de secretaresse van een jonge Frits Bolkestein een brief van zijn hand in een verkeerde envelop. Toen hij het ont-dekte, zette hij voor straf al haar spullen op de gang. Ze kreeg het consigne een paar dagen dáár te gaan werken, aan de andere kant van de deur. Klopt, zegt Bolkestein. Maar mag hij een kanttekening plaatsen? Hij was er toch maar op tijd bij, waardoor de brief uiteindelijk naar het juiste adres werd verzonden. Het publiek in de goed gevulde Rode Hoed beloont zijn triomfantelijk weerwoord met een lach.


Frits Bolkestein is rechthaberisch, zoals de Duitsers zo mooi zeggen. Onverstoorbaar ook. Rationeel. En zeldzaam ambitieus. Daar komt hij rond - nou ja, nogal vierkant - voor uit. Het liefst zou hij Napoleon zijn geweest. 'Hij heeft Europa gemoderniseerd.' En anders wel Churchill. 'Een onoververtroffen leider. Ik heb Sir Winston nog zien rondrijden in Amsterdam, in 1945. Met klasgenoten stond ik op de stoep naar hem te zwaaien.' Als het om Nederlandse staatslieden gaat, bewondert hij vooral Willem Drees, wethouder van Nederland. O ironie: geen liberaal maar een sociaal-democraat. So what, riposteert Bolkestein. 'Hij was één van de weinige staatsmannen die we in dit land hebben gehad. Drees werd gekenmerkt door een zuinigheid die we na hem hadden moeten vasthouden.'


Hoe hoog scoort hij zelf op de meetlat van het staatsmanschap? Och, antwoordt Bolkestein laconiek, de belangrijkste maatstaf wordt gevormd door verkiezingsuitslagen, en hij kan zich met de beste wil van de wereld geen nederlaag van de VVD onder zijn leiding herinneren. Integendeel, in '94 en '98 boekte hij grote overwinningen. 'Daarna heb ik gedaan wat ik eind jaren tachtig had beloofd: ik bracht een paarse coalitie tot stand.' Zo zet Bolkestein de toon op deze interviewavond van de Volkskrant, een bijeenkomst georganiseerd door zijn vijand - zei hij enkele weken terug tijdens een voorbereidingsgesprek. Kijk, hij was jaren terug weloverwogen gaan schrijven op de opiniepagina van 's lands grootste progressieve dagblad en niet voor NRC Handelsblad. 'Simpelweg omdat de Volkskrant het vijandelijke kamp was. Daar moet je zijn als je mensen van je visie wilt overtuigen. Niet in je eigen kamp.' Eigenlijk klopt het verhaal niet meer, zegt hij nu in zijn draaistoel op het podium, met een knipoog naar hoofdredacteur Philippe Remarque. 'De NRC heeft de Volkskrant intussen links ingehaald.'


Cassandra tegen wil en dank, luidt de titel van Bolkesteins memoires, die in De Rode Hoed worden gepresenteerd. Hij dicht zichzelf de kwaliteit toe van een roemruchte Griekse zieneres: het vermogen de toekomst te voorspellen. Niet voor niks, zegt de voormalige VVD-leider, verklaarde hij in de zomer van 1995 dat er een eind moest komen aan de aanwezigheid van Nederlandse troepen in Bosnië. 'Een week of wat na dat debat brak in Srebrenica de kladderadatsch uit, zoals Gerrit Jan Wolffensperger van D66 het noemde.'


Over andere Cassandra's blijkt Bolkestein zijn enthousiasme behoorlijk in toom te kunnen houden. Ook wanneer het prominente geestverwanten betreft. Neem partijgenoot en VNO/NCW-voorzitter Bernard Wientjes, meermalen uitgeroepen tot invloedrijkste Nederlander. Als Bolkestein wordt geconfronteerd met diens pleidooi voor een heuse politieke Europese Unie, compleet met een machtige regering in Brussel, omdat ons werelddeel anders de strijd met nieuwe economische machtsblokken als China en Latijns-Amerika zal verliezen, kwalificeert hij dat betoog kortweg als 'barre onzin'. 'Het zijn beweringen die nergens op slaan. Wientjes kan maar beter doen waarvoor hij is aangesteld: waken over het ondernemingsklimaat in Nederland. Als je een economische strijd wilt winnen, moet je gewoon zo goed mogelijk zaken doen.'


In de ogen van Bolkestein is de Europese Monetaire Unie 'mislukt'; instorting dreigt. Daar hamert hij vaker op. Maar wacht even: als voorman van de VVD stemde hij zelf toch in met de komst van de euro? Een cynicus zou kunnen zeggen dat we de financiële wantoestanden in Europa dus mede aan hem hebben te danken. Bolkestein begint aan een ontkennende slalomredenering, over het Verdrag van Maastricht en het Duitse 'ja' tegen de euro. 'Dan kan Nederland niet achterblijven.' Begrijp me goed, legt hij staccato uit: 'Toen was niet te voorzien dat het allemaal ellende zou worden.' Hoezo niet? Een béétje ziener heeft dat qualitate qua in de gaten, of was dit een Cassandra-dipje? Besmuikt: 'Vooruit, een dipje.'


Bolkesteins claim to fame als profeet heeft hij mede te danken aan de punten die hij begin jaren negentig aansneed: het vreemdelingenvraagstuk en de rol van de islam, die zou onderdoen voor de superieure westerse cultuur.


We kijken naar een filmpje: Erik van Muiswinkel parodieert op onnavolgbare wijze Hans Janmaat, wijlen de leider van de extreem-rechtse Centrumpartij. Zijn speeksel spat nog net niet van het grote scherm in de Rode Hoed af. 'Janmaat was een buitengewoon onaantrekkelijk persoon', zegt Bolkestein. 'Hij deed soms totaal absurde uitspraken.' Dat kan zo zijn, maar was Janmaat begin jaren tachtig niet de werkelijke Cassandra in het integratiedebat? Bolkesteins VVD (hij was net voor de partij toegetreden tot de Tweede Kamer) hoonden hem echter even hard als anderen op het Binnenhof. 'Als je met de ogen van vandaag kijkt naar wat Janmaat indertijd zei, moet het oordeel inderdaad anders uitvallen dan toen', reageert Bolkestein. 'Politieke correctheid stond dat in de weg.'


Het gerechtshof van Arnhem veroordeelde Janmaat eind jaren negentig tot twee maanden voorwaardelijk vanwege 'discriminatie van in Nederland aanwezige etnische minderheden' op basis van zijn uitspraak: 'Zodra wij de mogelijkheid en de macht hebben, schaffen wij de multiculturele samenleving af.'


In 2003 kreeg Janmaats weduwe van de Hoge Raad te horen dat herziening van het vonnis werd afgewezen. 'Ik vind het een rare opmerking van Janmaat, want je kunt moeilijk de in Nederland wonende minderheden afschaffen', zegt Bolkestein. 'Maar als je het oordeel van de rechter bekijkt, moet je constateren dat het een politieke uitspraak was.' Mag dat, een politiek gekleurde veroordeling? Hij schudt het hoofd. 'Rechters blijken mede afhankelijk van wat de samenleving vindt.'


Op het podium bespeelt Tom America zijn digitale toverdoos. We horen een compositie waarin de muzikant een cruciale quote van Frits Bolkestein heeft verwerkt: 'Politiek is ontgoocheling.' Partijen doen voortdurend beloften die zij niet waarmaken. De PvdA van Diederik Samsom verkondigde afkerig te staan tegenover de JSF-straaljager - en ging akkoord met de aanschaf ervan. De VVD van Mark Rutte zei niet te zullen nivelleren - en verkleint nu de inkomensverschillen.


De minister-president is aanwezig om het eerste exemplaar in ontvangst te nemen van Cassandra tegen wil en dank.


Maar eerst wast Bolkestein hem in een speech de oren. De Europese Monetaire Unie is niet alleen mislukt, hij zal uit elkaar vallen. Softdrugs moeten worden gelegaliseerd ('Nordholt, de vroegere hoofdcommissaris van Amsterdam, zei eens tegen mij dat de politiek hasjhonden van zijn 'dienders' had gemaakt'). En hulp bij zelfdoding van mensen die genoeg hebben van het leven - een andere kwestie dan euthanasie in geval van uitzichtloos lijden - dient mogelijk te worden gemaakt. 'Ik heb me er als liberaal zeer aan gestoord dat de VVD daar niet eens onderzoek naar wil laten doen.'


Rutte prijst zijn voorganger uitvoerig als baanbrekend politiek denker, maar veegt vervolgens de vloer aan met al zijn kritische opmerkingen. Stoïcijns blikt Bolkestein, zittend in zijn draaistoel, de zaal in. Al dan niet demonstratief keert hij zijn rug naar de premier. Politiek is ontgoocheling. Niettemin vervult hij nogmaals zijn Cassandra-rol.


Anders dan vele filosofen denken, meent Bolkestein dat de mensheid zich moreel kan en zal verbeteren, dat schoonheid, waarheid en goedheid terrein winnen. Hij mag dan een aanhanger van de chaostheorie zijn ('Het bestaan is per definitie een ongestructureerd rommeltje'), er is vooruitgang in de wereld. 'Zie bijvoorbeeld hoe vrouwen tegenwoordig in Nederland tot hun recht komen. Dat gaat heel wat fatsoenlijker toe dan pakweg honderd jaar geleden.Ook in andere opzichten maken we progressie. Ik denk dat een nieuw Auschwitz uitgesloten is. De Europese staten zouden het niet meer toelaten. Dat vind ik één van de grote pluspunten van de EU. De Europese Unie heeft terecht de Nobelprijs voor de Vrede gekregen.' Maar tussen droom en daad staan wetten in de weg, en praktische bezwaren, en de stembus.


Op omineuze toon voorspelt hij dat Geert Wilders (die komend voorjaar waarschijnlijk PVV-lijstduwer zal zijn bij de Europese verkiezingen) een over-winning tegemoet gaat. 'Het is bepaald niet uitgesloten dat de PVV hier in mei de grootste partij wordt, dat Marine le Pen eenzelfde positie in Frankrijk verwerft en dat in België soortgelijke politici zullen winnen, omdat er ook in die landen een groot ongenoegen leeft. Dan zal er een schok door Europa gaan.' Een topscore voor Wilders zal een zware hypotheek leggen op de politieke verhoudingen in Nederland, geeft Bolkestein aan. 'Ik weet niet of politici in Nederland wel nadenken over die mogelijke gevolgen. Als ik hen was, zou ik me er zeker zorgen over maken.'


Niet alleen politiek is ontgoocheling. Ook persoonlijk heeft Bolkestein verliezen geleden. Begin jaren tachtig stierf zijn eerste echtgenote - die hij naast zijn politieke werk zo goed en zo kwaad als dat ging verpleegde - aan een slopende ziekte. 'De dood van mijn vrouw kwam gevoelsmatig als een donderslag bij heldere hemel', zei hij tijdens een eerdere ontmoeting. 'Omdat ik iedere dag met haar optobde, had ik geen heldere kijk op haar ontwikkeling. Er zijn momenten dat je op je onderlip bijt, dat je verdriet je in de weg zit. Ik denk niet dat anderen het merkten. Daar waakte ik voor.'


Vier jaar geleden verdronk zijn zoon op 48-jarige leeftijd voor de kust van Scheveningen. Waar putte hij enige troost uit? Niet uit boekenwijsheid of religie, maakt Bolkestein duidelijk. Hij is 'een agnost, een twijfelaar'. 'Er is geen gedachtegoed waaruit ik kracht kan opdoen.' Voor hem is er maar één bron van verlichting: muziek. Ter illustratie heeft hij voor deze bijeenkomst de madrigaal Mein Freund ist mein van barokcomponist Andreas Hammerschmidt geselecteerd. 'Het punt van kunst is dat het nergens toe dient', zegt hij. 'In de politiek dient bijna alles tot iets anders - bevordering van de export, de integratie van minderheden, enzovoorts. Kunst is zichzelf, en tilt je even uit jezelf.'


Niet dat Bolkestein een romanticus is. 'Romantici verheerlijken het verleden en de toekomst, nooit het heden.' Dwazen, vindt hij. Een mens moet zich niet door dromen laten meeslepen, ook niet door verliefdheid en erotiek. 'Rozen verwelken', pleegt hij te zeggen. 'In de westerse cultuur wordt veel te veel aandacht besteed aan liefde en seks, en veel te weinig aan vriendschap. Seks blijft niet, vriendschap wel - als het goed is. Ik vind dat vriendschap meer benadrukt moet worden, het is het cement van een samenleving. Wij moeten investeren in vriendschappen.'


Achter ons verschijnt een idyllisch portret van een jeugdige Femke Boersma, de actrice met wie Bolkestein zijn leven deelt. Wat is het belangrijkste advies dat zij hem heeft gegeven om zijn performance als politicus te verbeteren? 'Ik heb vaak met mijn vrouw gekeken naar video's van mijzelf. Wanneer ik een televisieoptreden had, nam zij dat op. Als toneelspeelster had ze er een goede kijk op. In het begin zei ze tegen me: 'In zo'n interview praat jij alsof je vijfduizend mensen toespreekt. Je moet het klein houden.' Dat heb ik mij aangetrokken.' Weet hij of Femke ooit op de VVD en haar echtgenoot heeft gestemd? 'Weet ik niet. Nooit gevraagd, dat is haar zaak. Het gaat mij niet aan.'


Elke dag verlaat Bolkestein halverwege de ochtend zijn Amsterdamse woning om te gaan werken in een appartement vlakbij Carré. Tegen de tijd dat het NOS Journaal van acht uur begint, komt hij pas weer thuis. Een ijzeren regime voor een man van 80. Hoe ervaart hij het naderen van de dood? 'Ik behoor niet tot de school der bevreesden, ik zal sterven in dezelfde stijl als waarin ik heb geleefd', zei hij eens. Nu is hij beschroomder. 'Ik denk er niet over na. Zo lang ik er ben, is de dood er niet en als de dood er is, ben ik er niet meer.'


Bolkestein zal zich niet laten begraven, vertelt hij. 'Het wordt cremeren. Een schone oplossing. Mijn as kan worden uitgestrooid over de Noordzee.' En hoe wenst hij te worden herinnerd? Wénst hij te worden herinnerd? Hij haalt zijn schouders op. 'Neuh. We zijn allemaal eendagsvliegen.'


Extra: Frénk droomt hardop met...

De volgende aflevering van de Volkskranttheatertournee vindt plaats op 23/12 in Schouwburg Middelburg. Gast: topkok Jannis Brevet (restaurant Interscaldes, nummer 1 op de recente ranglijst van restaurantgids Lekker). Reserveringen: zeelandtheaters.nl, 0900-3300033.


Extra: Terugblik

Dit interview is te zien op volkskrant.nl. Onder redactie van Freddy van Thijn, de regie is van Eric Blom, de productie is in handen van Lijn6). Het nummer Ontgoocheling van Tom America - hij schreef het speciaal voor deze aflevering - is er ook te beluisteren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden