Proefschrift behandelt bewustwording vrouwen tijdens tweede feministische golf Homoseksualiteit was politieke keuze

'Mijn studenten vinden feminisme iets voor hun moeder. Het heeft een heel negatief imago', zegt Irene Costera Meijer, docent Vrouwenstudies aan de Universiteit van Amsterdam....

Van onze verslaggever

Peter Giesen

AMSTERDAM

Meijer promoveerde vrijdag aan de Universiteit Utrecht op het proefschrift Het persoonlijke wordt politiek. Feministische bewustwording in Nederland, 1965-1980. In deze dissertatie beschrijft ze hoe vrouwen zich in de jaren zeventig bewust werden van hun achtergestelde positie. Aanvankelijk sloeg het 'persoonlijke' op de ondergeschikte sociale positie die elke vrouw persoonlijk voelde.

Gaandeweg werd het begrip anders ingevuld. Vrouwen gingen op zoek naar hun authentieke, vrouwelijke 'ik'. Volgens radicale feministen moest elke echte feministe een politieke keuze voor homoseksualiteit maken. De mannenwereld was niet meer te redden, alleen in een vrouwenwereld kon een vrouw haar ware 'ik' vinden.

In de jaren zestig dachten veel mensen dat de emancipatie voltooid was. 'Juridisch waren man en vrouw gelijk. Nu moesten vrouwen het zelf maar doen. Ik was zelf altijd haantje de voorste en dacht er precies zo over. Destijds was ik actief in Amnesty International, de Wereldwinkel en de anti-apartheidsbeweging. Het leed van vrouwen leek me toen ook nauwelijks interessant, vergeleken met het leed in de Derde Wereld', zegt Meijer.

Natuurlijk waren er vrouwen die nog niet geëmancipeerd waren. Hun identiteit was altijd een afgeleide van die van de man. Zij waren moeder, huisvrouw of echtgenote. Maar linkse, hoger opgeleide vrouwen dachten dat ze dit stadium al voorbij waren.

'Maar dat was helemaal niet zo', zegt Meijer. 'In de linkse beweging probeerde ik altijd aardig te zijn voor mannen. Ik was altijd degene die belangstelling toonde en vragen stelde.'

Acties werden door mannen bedacht, discussies door mannen gedomineerd. Vrouwen moesten stencils rapen en broodjes smeren. Maar wat misschien nog het ergste was: ze ontdekten dat ze als het ware geprogrammeerd waren om mannen te behagen. Het leek alsof ze zichzelf voortdurend door mannelijke ogen bekeken.

Meijer: 'Ik heb toen tegen al mijn mannelijke vrienden en kennissen gezegd: Heb jij nou geen vraag die je aan míj wilt stellen? Zo niet, dan zet ik je radicaal de deur uit. Ik geloof dat er twee zijn overgebleven. Ach, die jongens waren natuurlijk ook een beetje beduusd van mijn uitval.'

Persoonlijke grieven van vrouwen waren tot dan toe afgedaan als particulier ongemak, niet relevant voor de strijd voor een betere wereld. Maar in de jaren zeventig 'werd het persoonlijke politiek'. De persoonlijke problemen van vrouwen waren gevolg van een onrechtvaardige, door mannen gedomineerde maatschappij.

Deze bewustwording verbond vrouwen, stelt Meijer. Elke vrouw had immers zulke ervaringen in de liefde. De succesvolle acties van Dolle Mina gaven vrouwen zelfvertrouwen. Ze konden ook zonder mannen. In de jaren zeventig kwamen vrouwen overal bij elkaar in vrouwenhuizen, om over hun ervaringen te praten, zonder dat zij 'hoefden te vrezen voor het superieure, ironiese mannenlachje', zoals één van hen stelde.

Deze zoektocht naar het authentieke vrouwelijke 'ik' nam echter steeds radicaler vormen aan. De actiegroep Paarse September propageerde een algehele breuk met mannen: 'De situatie kan alleen maar veranderen als vrouwen een politieke keuze doen: voor vrouwen, en wat mannen verder doen zoeken ze zelf maar uit. Homoseksualiteit heeft niet primair met seks te maken. Homoseksualiteit is een politieke keuze, die vrouwen maken als ze het serieus menen met hun feminisme.'

De ware feministe hield van vrouwen, dus ook van zichzelf. Maatschappelijke acties maakten steeds meer plaats voor 'werken aan jezelf' in een afgezonderde vrouwencultuur. De liefde, eens het verbindende element in het feminisme, verdeelde vrouwen nu in twee kampen: homo's en hetero's.

'Natuurlijk was maar een minderheid van de feministen lesbisch. Maar iedereen dacht wel: die lesbische feministes zijn echt consequent. Voor mij is het toch een beetje behelpen met zo'n man.'

De lesbo's ontwikkelden zich tot de priesterkaste van het feminisme, terwijl de hetero-vrouwen het lekenvolk waren: de wil was goed, maar het vlees zwak. Achteraf lijkt homoseksualiteit als politieke keuze een wel zeer curieuze gedachte.

Meijer: 'Je moet je ook niet voorstellen dat vrouwen dachten: vandaag word ik lesbisch. Maar door het feminisme ging je zoeken naar je ware zelf. Je gaat je afvragen of je heteroseksualiteit er niet is ingehamerd in je opvoeding. Bovendien was het soort vriendschappen dat in de vrouwenbeweging ontstond ook vrij lijfelijk. Vaak was het maar een kleine stap.'

Toch heeft de dogmatische nadruk op homoseksualiteit vrouwen veel leed berokkend, denkt Meijer. 'Sommige vrouwen kwamen gedesillusioneerd terug uit het Vrouwenhuis, als het niet was gelukt met de lesbische liefde.

'Ze hadden het gevoel dat ze tekortschoten. Dat is natuurlijk een oud vrouwelijk gevoel. Eerst schiet je tekort tegenover man en kinderen, daarna tegenover andere vrouwen.'

Het radicaal-feministische 'werken aan jezelf' is inmiddels overgenomen door niet-politieke therapeuten, al dan niet uit de New Age-hoek. Bij het grote publiek is een zekere vermoeidheid ten opzichte van feminisme opgetreden. Ook schrijfsters als Naomi Wolfe en Malou van Hintum hebben betoogd dat vrouwen nu eens moeten ophouden met klagen.

'Er is inderdaad veel bereikt', zegt Meijer, die zelf deel uitmaakt van De Harde Kern, een groep vrouwen die aandacht blijft vragen voor feministische kwesties. 'Een vrouw kan nu werken en kinderen combineren. Dat is anders dan dertig jaar geleden. Maar wij willen de discussie op gang houden. Waarom is maar 3 procent van de hoogleraren vrouw? De man met wie ik nu samenwoon wilde een dag per week minder gaan werken. Dat kon niet, want dan zou hij zijn werk niet serieus nemen. Uiteindelijk heeft hij een uur zorgverlof per week gekregen. Eén uur. Er is nog genoeg te doen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden