Probeerden de Russen dubbelspion Sergej Skripal om te brengen?

Zeven vragen over de zaak-Skripal

De Britse regering zegt dat Rusland achter de poging zit om dubbelspion Sergej Skripal met een zenuwgas om te brengen. Klopt dat, of worden we om de tuin geleid, net als bij de 'massavernietigingswapens' in Irak?

Politiebewaking bij de woning van Skripal. Het gif werd vermoedelijk aan de voordeur gesmeerd. Beeld AFP

Waarom zou Rusland Skripal in Groot-Brittannië vermoorden als ze hem in 2010 gratie hebben verleend en hebben uitgewisseld tegen een aantal van hun spionnen? Dan hadden ze hem toch in de gevangenis kunnen vermoorden?

Een uitleg zou kunnen zijn dat de Russen kwaad zijn dat Skripal na zijn vrijlating toch voor MI6 en andere westerse inlichtingendiensten is blijven werken. Daarmee zou hij de voorwaarden waaronder hij gratie had gekregen van toenmalig president Medvedev hebben geschonden. Naar verluidt gaf hij trainingen over de werkwijze van de GROe, de Russische militaire inlichtingendienst waarbij hij vroeger werkte. Misschien was hij ook bij een of andere operatie betrokken waarvan de Russische geheime diensten lucht hebben gekregen.

Hoe hebben de Britten het zenuwgas zo snel kunnen identificeren als een variant van novitsjok? Is dat geen teken dat ze dat zenuwgas zelf hebben?

Nee, dat hoeft niet. De Russische wapenexpert en klokkenluider Vil Mirzajanov, die betrokken was bij het ontwikkelen van novitsjok, heeft een vrij gedetailleerde beschrijving gegeven van de samenstelling van het zenuwgas, waarover Rusland altijd heeft gezwegen. Mirzajanov werd begin jaren negentig gearresteerd wegens het verraden van staatsgeheimen, maar uiteindelijk liet de Russische justitie de aanklacht vallen omdat een veroordeling zou neerkomen op een bevestiging van zijn onthullingen. Ook een andere expert die bij het project betrokken was, Andrej Zjeleznjakov, heeft voor zijn dood details over het programma onthuld.

De voormalige Russische chemische wapenexpert Vil Mirzajanov, die nu in de VS woont, zou zelf hebben gezegd dat novitsjoks 'doodgewone organofosfaten' zijn die door iedere chemische fabriek kunnen worden gemaakt.

Dat heeft hij niet gezegd. Wel zegt hij in een rapport voor de Amerikaanse overheid dat de 'chemische componenten en voorlopers van de binaire versie novitsjok-5' in dergelijke fabrieken kunnen worden geproduceerd. Het samenvoegen van die componenten om een zenuwgas te vervaardigen, is echter een gecompliceerd en uiterst gevaarlijk proces dat in speciale laboratoria moet gebeuren.

Novitsjok is extreem giftig. Hoe kan het dan dat Skripal en zijn dochter nog steeds leven?

Het effect van het zenuwgas hangt af van de dosering. Er is maar één ander geval bekend van iemand die besmet raakte met novitsjok: de Russische chemische-wapenexpert Andrej Zjeleznjakov. Hij kwam in 1987 in contact met het gas toen er tijdens een experiment in een laboratorium in Moskou een kleine hoeveelheid van vrijkwam. Hij overleefde aanvankelijk, maar ontwikkelde een hele reeks aandoeningen aan zijn lever, andere organen en zijn zenuwstelsel waaraan hij in 1993 overleed. Een jaar voor zijn overlijden onthulde hij tegenover de Russische krant Novoje Vremja dat hij het slachtoffer was geworden van novitsjok.

Waarom zou Rusland voor de aanslag op Skripal een zenuwgas gebruiken dat bij ontdekking naar Moskou zou wijzen?

Eerst een andere vraag: waarom zou je überhaupt een zenuwgas gebruiken om iemand te vermoorden? Een mes of een revolver lijkt meer voor de hand te liggen. Een verklaring zou kunnen zijn dat de moord bedoeld is om andere landverraders, want zo beschouwt Rusland Skripal uiteraard, af te schrikken. Sterven door een zenuwgas is een uiterst onaantrekkelijk vooruitzicht.

Ook bij de moord op de naar Londen overgelopen voormalige KGB-agent Aleksandr Litvinenko in 2006 gebruikten de Russen een uiterst zeldzaam moordwapen: de radioactieve stof polonium-210. Dat de Russen achter de moord zaten, bleek uit het radioactieve spoor dat Andrej Loegovoj en Dmitri Kovtoen met wie Litvinenko had afgesproken, nalieten. Overal waar zij waren geweest vonden Britse experts sporen van radioactiviteit, ook in het vliegtuig op de stoel waar Loegovoj zat.

Novitsjok werd niet in Rusland, maar in een fabriek in Oezbekistan ontwikkeld. Dat complex werd met hulp van de VS ontmanteld. Zouden zij er zo aan hebben kunnen komen?

Bij het novitsjok-programma waren zeker drie instellingen betrokken: het onderzoeksinstituut GosNIIOChT in Moskou, de chemische-wapenfabriek in Sjichany in Centraal-Rusland en de fabriek in Noekoes in Oezbekistan. Dat laatste complex werd inderdaad met hulp van de Amerikanen ontmanteld, maar dat gebeurt altijd onder toezicht van inspecteurs van de OPCW, de VN-organisatie die toeziet op de naleving van het verbod op chemische wapens.

Waarom geven de Britten geen monster van het novitsjok aan Rusland, zodat Russische experts dat kunnen onderzoeken?

De Britse regering heeft een beroep gedaan op de OPCW om de zaak te onderzoeken. Dat is een onafhankelijke organisatie waarbij ook Rusland is aangesloten. Waarschijnlijk heeft Londen besloten de Russen niet rechtstreeks inzage te geven op grond van de ervaringen met het onderzoek naar de moord op Litvinenko. Daarbij lag Moskou voortdurend dwars. Britse rechercheurs mochten Loegovoj en Kovtoen maar heel even spreken in Moskou. Achteraf bleek de bandopname van het verhoor van Loegovoj gewist. Ook verzekerde Moskou dat er geen sporen van polonium waren gevonden in het vliegtuig waarmee Loegovoj had gevlogen, terwijl Britse onderzoekers later in hetzelfde toestel wel degelijk sporen van radioactiviteit aantroffen.

Rusland zet zestig VS-diplomaten uit

Rusland heeft besloten zestig Amerikaanse diplomaten het land uit te zetten. Ook moet het Amerikaanse consulaat in Sint-Petersburg de deuren sluiten. Verder heeft Rusland laten weten dat ook nog eens zo'n negentig diplomaten uit andere westerse landen zullen moeten vertrekken. De maatregel is een reactie op het uitzetten van zestig Russische diplomaten door Washington en een reeks andere landen wegens de aanslag op Sergej Skripal en diens dochter. Ook Nederland wees twee Russische diplomaten de deur. Volgens de VS ging het om diplomaten die in werkelijkheid voor de Russische geheime diensten spioneerden. Washington besloot verder het Russische consulaat in Seattle te sluiten. Daarop hield de Russische ambassade in Washington via Twitter een enquête onder de Russen met de vraag welk Amerikaans consulaat moest worden gesloten: Sint-Petersburg, Jekaterinenburg of Vladivostok. De meerderheid koos Sint-Petersburg. De Amerikaanse diplomaten hebben tot 5 april de tijd gekregen om hun koffers te pakken. Het is nog niet bekend hoe Rusland de resterende diplomaten die op de lijst staan om te worden uitgewezen over de westerse landen zal verdelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.