Privatiseringsverdriet

Met de overheid werd ook de Nederlandse gezamenlijkheid in de verkoop gedaan.

Zomaar een bericht uit de donderdagkrant. Gemeenten kopen thuiszorg in via een afslagstelsel - de laagst biedende wint. Het betekent in de praktijk dat je geen fatsoenlijke cao kunt afsluiten. Nog een bericht. De Voedsel- en Warenautoriteit doet haar werk niet. Voorheen had je de Keuringsdienst van Waren, daarbij hoorden inspecteurs. Daarna ging de markt zichzelf inspecteren, met als gevolg een geweldige onderschatting van bijvoorbeeld de Q-koorts. Intussen verkoopt ING, vroeger in staatshanden, uw computergestuurde gegevens aan derden. Je zou denken dat het mooi is geweest met de ruïneuze trits marktwerking, privatisering en afrekencultuur. Niets is minder waar.


Roel Kuiper wrijft het zout er nog eens in. Alle oude kwalen zijn er nog, schrijft hij in zijn deze week verschenen boek De terugkeer van het algemeen belang. Kuiper is hoogleraar, tevens Eerste Kamerlid voor de ChristenUnie. Hij leidde het parlementair onderzoek van de senaat naar de grote privatiseringen, te weten NS, elektriciteitsbedrijven, post en telefonie. Een uitmuntend geschreven boek. Je leest het en vraagt je af: wat is er in hemelsnaam in dertig jaar met Nederland gebeurd? Om kort te gaan, we zijn het algemeen belang kwijtgeraakt. Privatiseringsverdriet is een mooie kuiperiaanse term. Verdriet is er ruimschoots, dat bewijst de ING-opwinding van deze week.


Bij de presentatie onder het schilderij van koning Willem II in de senaat was inleider Herman Tjeenk Willink snoeihard. Het ruilbeginsel van de markt heeft overal zijn gevolgen. Dit kabinet is het ultieme voorbeeld. Alles is een transactie geworden, ook dit regeerakkoord. Privatisering is officieel uit de gratie. Maar Tjeenk Willink wees erop dat het 'vluchtgedrag' uit de overheidsverantwoordelijkheid gewoon doorgaat. Nu is het niet meer naar de markt, maar naar de gemeenten. Zoek het maar uit, wel graag voor minder geld.


Voor een kleinere staat is veel te zeggen, als je niet houdt van logheid, duurte en paternalisme. De rot zit in het idee dat staatsfuncties zich als een markt kunnen gedragen en andersom. De onthutsende vaststelling van Kuiper is dat nooit is onderzocht of dat wel kon. Ook dat zien we nu opnieuw. Grote decentralisaties, het klinkt prachtig, maar het is weer een experiment zonder weerga en zonder bewijsvoering.


Ruud Lubbers begon in 1982 met zijn privatiseringskarwei, Onno Ruding (Financiën) had bij het IMF gewerkt en wist hoe je zoiets moest aanpakken. Afstoten wat kan worden afgestoten, was het credo. Een notie van algemeen belang, burgerschap of staatsfunctie ontbrak. Er was alleen maar pragmatisme, plus het idee dat we er als klein land bij moesten zijn, want anders waren we te laat.


Het resultaat is bedroevend. Qua opbrengst evenzeer als qua mentaliteit. Vaak is er gelachen om het sentiment dat het niet goed gaat met Nederland. We zijn toch welvarend? Hier is het antwoord. Met de overheid werd ook de Nederlandse gezamenlijkheid in de verkoop gedaan. Dat maakt ook het Europaverdriet begrijpelijk. Het idee van de interne markt was dat personen, goederen en kapitaal vrijelijk door de Europese ruimte moesten kunnen stromen. Ook hier bracht Nederland geen eigen opvatting in, terwijl er ook al geen Europees algemeen belang is ontstaan. Als Europa binnen tien jaar geen bezieling krijgt, is het tot mislukken gedoemd, zei eurocommissaris Jacques Delors. Dat was in 1992. Tot vandaag ontbreekt het aan een gedeelde strategie of gedeeld perspectief. Wel ging Nederland bij de verlangde splitsingen en privatiseringen voorop. Want anders liep je immers achter.


De Nederlandse naïviteit is het refrein. Over strategische sectoren was niet nagedacht. KPN, voorheen PTT, ging enthousiast de overnamemarkt op. Je kunt beter eten dan gegeten worden, vond topman Wim Dik. Dat liep anders , want na een paar missers was KPN zelf prooi geworden. Toen América Movil dreigde de zaak over te nemen, realiseerde men zich ineens dat het Mexicaanse bezit zich zou uitstrekken tot de communicatie van politie en brandweer. De overname werd met het zweet in de handen tegengehouden, de vraag blijft wat we hebben opgestoken.


Wel, vorig jaar publiceerden de ministers van Financiën en EZ de nota staatsdeelnemingen. Een stoere nota, we hadden ons lesje geleerd en strategische bedrijven als Gasunie en Tennet (elektriteitskabels) blijven 100 procent staatseigendom. Gasunie was de afgelopen jaren wel een profijtelijke affaire met de Russische president Poetin begonnen. Want, aldus de toenmalige topman, zonder de Russen wordt het niks in deze branche. De vrijage maakte wel kwetsbaar en verklaart waarom Nederland ditmaal niet voorop loopt, nu er gepraat wordt over sancties tegen Moskou.


Uitgerekend op 21 februari, de dag na de schietpartij op het Maidanplein, stuurden dezelfde ministers weer een brief naar de Kamer. Gasunie en Tennet hebben behoefte aan meer armslag. Derhalve houden we niet langer vast aan die 100 procent staatseigendom. Nog meer zaken doen met Poetin, dat zijn we heus niet van plan, zegt de woordvoerder van Gasunie.


Maar ze hebben wel geld nodig en het is duidelijk dat Dijsselbloem dat geld niet heeft. En dus moeten ze naar de markt. De kaarten worden internationaal geschud en Nederland moet goed gepositioneerd blijven, aldus de Gasunie. Maar we zijn via Nederlandse en Europese wetgeving goed beschermd, dus die 100 procent staatseigendom is niet langer noodzakelijk. Zegt Financiën, en het klinkt alweer goed. Jammer dat je in het boek van Roel Kuiper kunt lezen dat exact dezelfde argumenten twintig jaar geleden ook werden gebezigd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden