Privatisering blijkt geen walhalla

Dreigende massaontslagen bij TNT en conflicten tussen ProRail en de NS. Nog dagelijks zijn voormalige staatsbedrijven in het nieuws. Is het niet om een reorganisatie dan is het wel vanwege de verkoop van onderdelen aan een buitenlandse partij of teleurstellende prestaties. Vandaag begint de Eerste Kamer met een parlementair onderzoek naar de verzelfstandiging van overheidsdiensten sinds het begin van de jaren negentig.

AMSTERDAM - Het onderzoek is ingesteld omdat burgers de nadelige gevolgen van de vele verzelfstandigingsoperaties de afgelopen jaren vaak aan den lijve hebben ondervonden. De centrale vraag die de onderzoekscommissie onder leiding van ChristenUnie-senator Roel Kuiper zich stelt, is hoe de parlementaire beraadslaging over privatisering is verlopen tussen 1990 en 2010 en hoe de belangen van de burgers en de rijksoverheid daarbij zijn gewogen. Onder anderen ex-ministers Frank de Grave en Guusje ter Horst hebben zitting in de commissie.


Privatisering van staatsbedrijven en overheidsdiensten werd door de politiek vanaf eind jaren tachtig gezien als hét antwoord op vrijwel alle problemen. Staatsbedrijven waren log en traag, de publieke dienstverlening was inefficiënt en niet transparant. Aan die ellende zou een einde komen als de markt het voor het zeggen zou krijgen. De prijzen zouden dalen, de kwaliteit stijgen, overheidsdiensten zouden innovatief worden en maatwerk leveren. Partijen die dat niet zouden doen, zouden vanzelf ophouden te bestaan. De veeleisende klant zou zijn weg immers eenvoudig weten te vinden naar de concurrent die zijn zaken wel op orde had.


Naar goed Brits voorbeeld werden in Nederland, eerst onder premier Lubbers en later onder premier Kok, grote slagen gemaakt met privatisering. De PTT werd verzelfstandigd, net als het spoor, later gevolgd door energiebedrijven. Tegelijkertijd werden honderden overheidsdiensten als zelfstandig bestuursorgaan op afstand gezet van de overheid en volgde ook de privatisering van de zorg.


Door tal van ontsporingen in de loop der jaren verloor de grootschalige verzelfstandigingsoperatie van de laatste twee decennia veel van zijn glans. Of dat allemaal te wijten is aan die privatiseringsgolf is de vraag. Wim Dik, die als topman van de PTT leiding gaf aan privatisering van de organisatie in 1988, zei in een interview met NRC Handelsblad vorig jaar: 'Bij alle problemen die KPN en TNT zijn tegengekomen denk ik altijd: die waren beslist niet minder geweest onder de vleugels van de staat.'


Als voorwerk deed de commissie de afgelopen maanden al onderzoek naar vier cases: de privatisering van ProRail/NS, PTT, de energiesector en die van een aantal reïntegratiediensten zoals het UWV en Kliq, de voormalige arbeidsvoorziening. Deze week maken onder anderen Gerrit Zalm, Laurens-Jan Brinkhorst, Annemarie Jorritsma en Willem Vermeend hun opwachting voor de commissie.


Energiesector


Klantvriendelijkheid stond niet in hun woordenboek en bovendien zaten ze op te veel geld. Privatisering van de energiesector moest daaraan een einde maken en zou tevens leiden tot de ontwikkeling van meer zuinige energieoplossingen. De verzelfstandiging van de sector bracht weliswaar meer transparantie voor klanten, maar ook een hoop extra onduidelijkheid. Had je vroeger als klant slechts een contract met één energiebedrijf, nu heb je te maken met een energieleverancier en een netwerkbeheerder. Topsalarissen en bonussen werden opeens ook onderdeel van de dagelijkse gang van zaken in de sector, terwijl klantgerichtheid vaak nog ver te zoeken is.


PTT


De logge en inefficiënte PTT zou er flink van opknappen. De privatisering in 1988 mondde uiteindelijk uit in de oprichting van telecombedrijf KPN en die van twee postbedrijven: TNT Express en TNT Post (nu PostNL). De tarieven voor KPN-klanten daalden weliswaar door concurrentie, maar klantgerichtheid en klantvriendelijkheid zijn nog altijd niet de sterkste punten van KPN. Ook leverde de hang naar efficiëntie reorganisatie na reorganisatie op. Dat laatste geldt ook voor TNT. Bij PostNL weten ze inmiddels ook hoe 'de markt' werkt; terwijl duizenden postbodes op straat werden gezet, kreeg topman Peter Bakker vorig jaar 5,4 miljoen euro mee als vertrekpremie.


Prorail/NS


ProRail en de NS werden midden jaren negentig uit elkaar gehaald. NS zou op die manier de concurrentie aan kunnen gaan met marktpartijen en de prestaties van het spoorbedrjif zouden op die manier bovendien verbeteren. Ruim vijftien jaar later is van die concurrentie nog niet veel terechtgekomen. De problemen die het spoor chronisch teisteren worden door velen, onder wie werknemers van ProRail en NS zelf, gezien als een rechtstreeks gevolg van de splitsing. ProRail en de NS verkeren in een permanente staat van animositeit met elkaar, die de veiligheid op het spoor geen goed doet. NS-topman Meerstadt pleitte afgelopen week in Den Haag voor een hernieuwde fusie.


Reïntegratie


Het UWV zou beter gaan werken als het op afstand van de overheid werd geplaatst. In de jaren tussen 1999 en 2004 verdubbelde het aantal klachten echter, onder meer als gevolg van toegenomen ondoorzichtigheid. De afstand van de overheid betekende ook minder scherp toezicht door diezelfde overheid. Dat leidde in 2004 onder meer tot een rel over de miljoenenverbouwing van het hoofdkantoor, waar niet werd bespaard op kersenhout en marmer. Ook op de privatisering van Kliq, de voormalige arbeidsvoorziening, viel het nodige aan te merken. Meteen na de verzelfstandiging kwam het bedrijf in financieel zwaar weer, om in 2005 failliet te gaan.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden