Privatiseren valt niet mee

Marktwerking was het belangrijkste geloofsartikel van Paars. Liberalisering en privatisering moesten leiden tot lagere prijzen, betere service en meer efficiency....

KABELBEDRIJF UPC moet een diepe knieval voor zijn ontevreden klanten maken. De verzelfstandigde spoorwegen slagen er niet in hun reizigers op een fatsoenlijke manier te vervoeren. En de prijs van stroom daalt niet, maar stijgt. Het gaat niet goed met liberalisering en privatisering in Nederland.

Tot voor kort waren marktwerking en privatisering belangrijke paarse geloofsartikelen. Weg met de bureaucratische rompslomp bij de overheid. Privatiseren en verzelfstandigen zou leiden tot meer concurrentie en efficiëntie.

Laat het maar aan de tucht van de markt over, zo heette het, dan dalen de prijzen van diensten vanzelf en kan de consument rekenen op betere service. Amerikaanse managementgoeroe's als Ted Gaebler en David Osborne zetten de toon met hun pleidooi voor een ondernemende overheid.

Maar na enkele desillusies is de privatiseringsgolf duidelijk over zijn hoogtepunt heen en lijkt de overheid terug van weggeweest.

In politiek Den Haag wordt openlijk betwijfeld of het wel zo'n verstandige zet was om de kabelbedrijven van de hand te doen en een monopoliepositie te geven. En de geplande beursgang van de Nederlandse Spoorwegen is voorlopig van de baan. De privatisering van de sociale zekerheid wordt teruggedraaid. Het kabinet is nu voornemens om een nationale moloch te creëren die de taken van de verzelfstandigde uitvoeringsinstanties gaat overnemen. Er is onvrede over de aanpak van de veiling van de UMTS-frequenties voor de nieuwe generatie mobiele telefonie, die 5,9 miljard gulden opleverde in plaats van de gehoopte tientallen miljarden.

Dat de slinger in de richting van méér overheid gaat, is ook Marcel Canoy opgevallen. Canoy is hoofd van de afdeling Marktwerking en Deregulering van het Centraal Planbureau, en warm voorstander van de tucht van de markt. De recente tegenbeweging verbaast hem zelfs niet: 'We zijn nu eenmaal begonnen met het makkelijkste. KLM, DSM en de telecommarkt waren eenvoudige klussen, wat we nu nog willen is veel moeilijker. De privatisering van de Spoorwegen is heel wat ingewikkelder dan die van Schiphol.'

Het rumoer om de recente fiasco's hoeft evenwel niet te duiden op een omslag in het denken. Canoy zegt: 'Het gaat niet zozeer om privatisering koste wat kost, maar om meer marktwerking. En dat gaat gewoon verder de komende jaren. Ik hoor geen geluiden dat dat anders moet. Het inbouwen van meer prikkels en aansporingen kan een goede manier zijn om het publieke doel te dienen.'

De komende weken komt een nieuwe testcase. De Tweede Kamer discussieert dan over de invoering van de nieuwe elektriciteitswet, die de stroom voor de consument goedkoper zou maken, maar dat tot op heden niet voor elkaar heeft gekregen.

In een uiterste poging om de elektriciteitsprijzen naar beneden te duwen deed VVD-minister Jorritsma (Economische Zaken) iets zeer tegen haar eigen zin in: ze stemde in met renationalisatie van het landelijk stroomnet (TenneT). Weliswaar voor een jaar of twee, maar toch. De VVD, warm voorstander van privatisering, keurde de manoeuvre af, maar de andere grote politieke partijen juichten de stap van harte toe. Sterker nog: de overheid moet het hoogspanningsnet behouden, menen zij. Bepaalde strategische nutsbedrijven kunnen volgens PvdA, CDA en D66 gewoon beter in overheidshanden blijven.

'Dat is zonde van het overheidsgeld', stelt minister Jorritsma echter. 'De cruciale nutsfunctie ligt vast in de wet en is gegarandeerd.' Jorritsma blijft rotsvast geloven in verdere liberalisering: 'We staan nog maar aan het begin'.

De aankoop van TenneT (voor 2,5 miljard gulden) was nodig om te voorkomen dat de pas geprivatiseerde stroombedrijven haar jarenlang achtervolgen met juridische procedures over oude verplichtingen. In ruil beloofden de stroombedrijven 'een maximale inspanning' te doen om goedkope buitenlandse stroom toe te laten.

Dan zou vanaf 1 januari de door Jorritsma zo vurig gewenste marktwerking 'een beginnetje' kunnen maken met een prijsdaling. Zou. Want zeker is het niet. Na vijf jaar gemodder rond de liberalisering van de elektriciteitsmarkt is alleen zeker dat Nederland nu de op een na hoogste stroomprijs van Europa kent. En dat was niet de bedoeling.

Volgens voorstanders van privatisering is dit niet te wijten aan inhaligheid van particuliere bedrijfsdirecteuren of aandeelhouders, maar komt het doordat de markt zijn echte werk niet kan doen. De stroombedrijven hebben in de jaren tachtig, toen ze - pikant detail - nog in handen waren van de overheid, met medeweten van de politiek peperdure langlopende invoercontracten afgesloten met Franse, Duitse en Noorse producenten. Nu blijkt dat die zeer onvoordelig zijn - de strop bedraagt acht miljard gulden.

Door het landelijke net over te doen krijgen de stroombedrijven een forse genoegdoening die ze tevens krijgen voor bepaalde dure milieuverplichtingen die ze in hun tijd als overheidsbedrijf opgedrongen kregen. Nu moeten ze nog zien dat ze van die dure contracten afkomen, want de Tweede Kamer wil dat er meer ruimte komt voor goedkope importstroom.

Of Jorritsma erin slaagt om TenneT over twee jaar weer over te doen aan de markt staat nog te bezien. Eerder al leed ze tegen haar PvdA-collega Pronk van milieu een nederlaag over de waterleidingssector. Die wordt niet geprivatiseerd. De VVD-bewindsvrouw waarschuwt dat hierover het laatste woord nog niet is gezegd, maar onder Paars II blijft het drinkwater als 'vitale nutsfunctie' vooralsnog in staatshanden.

CPB'er Canoy gelooft dat er nog wel veel ruimte is voor experimenten met privatisering en liberalisering, ook bijvoorbeeld in de gezondheidszorg en de rechterlijke macht. De belangrijkste impuls voor doorgaan is welvaartsgroei. Canoy: 'Zelfs bij de spoorwegen kan het. De discussie moet zijn: hoe kan ik toezicht houden op monopolies in de markt?'

Dat het her en der mis gaat, is volgens de voorstanders te wijten aan slechte voorbereiding. 'Die UMTS-veiling was gewoon niet goed doordacht', vindt Canoy. Daarnaast speelt volgens hem 'een misplaatst oranjegevoel' de privatiserende overheid parten. 'Er wordt teveel naar de belangen van de zittende spelers gekeken.'

Liberalisering staat of valt met scherp toezicht en goede regelgeving. Enige fantasie bij het voorspellen van de gang van zaken kan geen kwaad. 'Dat de directeuren van het GAK hun salaris verdriedubbelden is niet zozeer een uitwas van privatisering, maar van slechte regelgeving', aldus Canoy.

PvdA-kamerlid Ferd Crone constateert dat het denken over privatisering 'uit het ideologische vaarwater is gekomen'. Onder het eerste paarse kabinet ging er te veel ondoordacht naar de markt. 'Soms met onze instemming, maar soms ook tegen onze zin, omdat we niet altijd tegen de VVD en D66 opkonden,' zegt hij.

Onder Paars II ligt dat anders. Niet alleen omdat de invloed van D66 geringer is. 'Het denken is gewijzigd', zegt Crone. 'Het kabinet kiest er nu voor om per sector het publieke belang te waarborgen. De ene keer is dat door te privatiseren, de andere keer door dat juist niét toe te staan.'

Deze à la carte-benadering vindt ook veel aanhang onder economen. 'Je moet niet leerstellig willen zijn. Ik pleit voor een ondogmatische benadering,' zegt Bernard van Praag, hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam. 'Bij de mobiele telefonie is privatisering een succes, maar bij de NS ligt dat heel anders. Als je niet kunt concurreren, moet je het niet doen.'

Van Praag is het niet met Canoy eens dat ook monopolies, mits er voldoende toezicht is, naar de markt kunnen worden gebracht. 'Je kunt voor die spoorwegen ingewikkelde constructies verzinnen, maar het blijft uitermate verwrongen'. Hij ergert zich aan de veiling van de hogesnelheidslijnen. 'Als die in andere handen komen, wat moet de NS dan nog doen? Er bestaan na eenmaal natuurlijke monopolies, en die horen niet in private handen.'

Van Praag is het ook roerend eens met politieke partijen die het landelijk hoogspanningsnet in handen van de staat willen houden: 'Je gaat toch ook het wegennet niet verkopen'. Van Praag ('u kunt mij het best op de linkervleugel van de VVD situeren') gooide een jaar geleden de knuppel in het hoenderhok door, in een column onder de titel 'Private rijkdom, publieke armoede' in het economenblad ESB, uit te halen naar de verschraling in onderwijs, volksgezondheid en veiligheid.

De politiek moet ervoor kiezen om onrendabele lijnen in het openbaar vervoer in stand te houden, vindt Van Praag. Sommige diensten kun je nu eenmaal nooit winstgevend exploiteren. 'Neem de riolering in de buitengebieden, dat doe we toch ook?'

De privatisering van de sociale zekerheid is volgens Van Praag dan ook een onding. 'Typisch zo'n studeerkamerconstructie, waar in de praktijk geen fluit van terechtkomt.' De reïntegratie van WAO'ers lukt maar niet. Arbodiensten functioneren bedroevend slecht, ook als ze moeten concurreren. Het is voor bedrijven die ontevreden zijn over hun Arbodienst gewoon veel te veel gedoe om over te stappen naar een andere, meent de econoom.

In de sociale zekerheid is het marktexperiment mislukt. De overheid gaat het nu weer zelf doen, maar Van Praag denkt dat ze de fouten van het verleden niet zal herhalen. 'Het moet georganiseerd worden met prikkels. Je moet behoudzucht voorkomen door initiatieven te belonen. Waarom zou je mensen die het beter doen niet meer loon geven?'

Er zal de komende jaren misschien minder rigoureus worden geprivatiseerd. Maar ook voor taken die bij de overheid blijven, blijft gelden dat ze zonder de lessen van de markt niet efficiënt kunnen worden uitgevoerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden