Private bajes is beter en goedkoper, zeggen ze

In WK-speelstad Bloemfontein ligt de gevangenis met zo ongeveer de beste reputatie van het land naast de gevangenis met de slechtste....

Door Marnix de Bruyne

BLOEMFONTEIN Een tafel en kast vol buitenissige kaarsen – met de vorm van een elektrische gitaar, een kookpot of een Afrikaanse buffel – staan in een ruime, helverlichte zaal van het Mangaung Correctional Centre, enkele kilometers buiten Bloemfontein. Een blanke man in lichtblauwe gevangenisoverall legt de laatste hand aan een twee vuisten grote voetbal met Zuid-Afrikaanse vlaggetjes, ook een kaars. ‘Ik leer een vak, hier. Dat is handig als ik er straks uitkom’, zegt hij. Hoe lang dat nog duurt? ‘Nog elf jaar’, zegt hij opgeruimd.

Woordvoerder Leana Goosen van de gevangenis komt erbij staan. De afspraak is: geen interviews met de gevangenen, niet zelf foto’s maken.

Bijna drieduizend van de gevaarlijkste misdadigers van Zuid-Afrika zitten in Mangaung: seriemoordenaars en -verkrachters, bendeleiders, moorddadige overvallers, 90 procent met een celstraf boven de 15 jaar, velen met levenslang.

In de gang van het hoofdgebouw hangen foto’s van de elf bewoners die zich nooit zonder extra escorte mogen verplaatsen. Het bekendste gezicht ertussen, geheel bedekt met tatoeages, is van Dawid ‘Doggy dog’ Ruiters, leider van de ‘Flower Gang’ uit de Westkaap. In 1996 pleegde hij met enige handlangers een moord op twee vrouwen en een 4-jarig meisje. Hij kreeg er vijftig jaar voor.

Ruiters zat eerst in andere gevangenissen, maar werd naar Mangaung overgeplaatst nadat hij was opgeklommen tot ‘generaal’ van de 27’s, een van de ‘numbergangs’ waar Zuid-Afrikaanse gevangenissen berucht om zijn. In Mangaung, een superveilige gevangenis, bepalen de gangs niet wat er gebeurt. Dat hangt volgens de directie samen met de manier waarop Mangaun wordt gerund: het is een van de twee geprivatiseerde gevangenissen in het land. Volgens het van oorsprong Britse bedrijf G4S, dat het runt, is het de op een na grootste private gevangenis ter wereld.

Directeur Johan Theron, die is meegelopen, vertelt over de drie hoge hekken om het terrein waarvan één geëlektrificeerd, prijst het beleid de gevangenen als ‘mensen’ te behandelen – ‘we zijn niet geïnteresseerd in waarom ze hier zitten’ – en de voor Zuid-Afrika unieke activiteiten hier. Anders dan in de regeringsgevangenissen, zijn ze in Mangaung 40 uur per week in actie: ze doen aan sport, of werken in de kaarsenmakerij, de enorme broodbakkerij, de keuken of wasserij. ‘Dat houdt ze bezig, dan kunnen ze niet aan ontsnappen denken’, zegt Theron.

Welzijnswerkers
Bij de verdere rondleiding loopt een speciale bewaker mee, met kogelvrij vest, handboeien, pepperspray en handschoenen waar geen mes doorheen komt. Geen pistool: dat zou hem kwetsbaar maken voor overmeestering en gijzelneming.

Dat is niet onverstandig. Want ondanks de welzijnswerkers in de gevangenis, de cursussen ‘woedebeheersing’, de ‘hoge standaards’ en de goed getrainde beveiliging, kwamen gevangenen vorig jaar november in opstand. Ze stichtten brand in hun cellen en gijzelden drie man personeel. Hun wapen: een scherf van een kapotgetrapte wc, die ze tegen de nek hielden van een van de gijzelaars. Hun eisen: overplaatsing naar minder strenge gevangenissen, omdat die dichter bij hun familie waren. Een politieteam van buiten maakte binnen 16 uur een eind aan de gijzeling, met veel machtsvertoon en lawaaigranaten. ‘We waren erg onder de indruk’, zegt Leana Goossen.

Op bezoek in een van de ‘straten’, waar zestig gevangenen verblijven in 2- en 4-manscellen, maken de gevangenen een gedweeë indruk. In de gemeenschappelijke ruimte zitten ze WK-wedstrijden te bekijken. Dat mag, ‘omdat het WK maar eens in je leven naar Afrika komt’, vertelt Theron.

Gejuicht wordt er niet. Dat mag niet omdat lawaai in de gevangenis op een oproer kan duiden. ‘Ik ben hier nu eenmaal, ik moet de regels accepteren’, vertelt een jonge, zwarte gevangene, met een schuin oog naar de televisie. ‘Maar omdat ik in de cel zit, ben ik niet minder Zuid-Afrikaan. Dus toen Bafana Bafana scoorde, heb ik toch een beetje gejuicht.’

Pistool
Enkele honderden meters naast Mangaung ligt de regeringsgevangenis Grootvlei, waar gevangenen zitten met straffen tot rond de 7 jaar cel. Grootvlei groeide in 2002 uit tot symbool van alles wat mis was in de Zuid-Afrikaanse gevangenissen. Het tv-programma Special Assignment zond toen videobeelden uit die vier gevangenen in het geheim hadden gemaakt, van corrupte bewakers die drugs en alcohol verhandelden, jonge gevangenen voor sex ‘verhuurden’, en zelfs een geladen pistool verkochten, dat bij een ontsnapping werd gebruikt.

Initiator van de operatie was Gayton McKenzie, roofovervaller en bendeleider uit het township Heidedal bij Bloemfontein, die een straf van 15 jaar uitzat in Grootvlei. Na zijn vervroegde vrijlating brak hij met zijn verleden en liet hij zijn levensverhaal optekenen – The Choice. The Gayton McKenzie Story, een boeiend verslag van hoe misdaad en corruptie binnen en buiten de gevangenis werkt – dat een bestseller werd. Ook ging hij op tournee langs scholen en bedrijven, om zijn verhaal te vertellen en te waarschuwen tegen misdaad.

Deze optredens als motivational speaker, gesponsord door beveiligingsbedrijf Chubbs, legden de basis voor het fortuin dat hij later vergaarde. ‘Ik heb aandelen in mijnen, vis- en pluimveebedrijven. En morgen open ik een nachtclub bovenop het Radisson Hotel, hier verderop’, vertelt McKenzie (36) in zijn kantoor in Sandton City, het luxueuze winkelcentrum in Noord-Johannesburg. ‘Je kunt gerust zeggen dat ik een miljoen op de bank heb, in dollars.’

McKenzie’s geweten ging spreken toen een jongen van misschien 16 jaar door twintig gevangenen urenlang werd verkracht, vertelt hij. Met drie medegevangenen besloot hij de opnames te maken, met medeweten van de nieuwe, niet gecorrumpeerde gevangenisdirecteur. Deze gaf de band aan een onderzoekscommissie van de regering, en betrok staatsomroep SABC erbij. ‘Na afloop probeerden gevangenen en bewakers ons te vergiftigen. We aten sindsdien alleen nog droog brood, uit angst. Vier leden van de ‘28’-bende vielen me aan in de bibliotheek, waar ze me acht keer staken.’

Het gevolg van zijn actie was dat 22 bewakers hun baan verloren. Nadat de zogeheten Jali-commissie in 2006 zijn rapport over corruptie in alle gevangenissen uitbracht, waarin McKenzie’s bevindingen waren opgenomen, volgden nog een 43 ontslagen en werden 120 bewakers vervolgd.

In Grootvlei, waar hij geregeld gevangenen bezoekt, is het nu beter geworden, zegt hij. ‘Minder corruptie en minder verkrachtingen’, zegt Mc Kenzie. Een personeelslid van Grootvlei, dat anoniem wil blijven, spreekt dat tegen. ‘Grootvlei is nog altijd berucht. Bewakers verkopen nog dagga en mandrax (marihuana en een synthetische drug) aan gevangenen, de overbevolking is enorm. Soms zitten er 90 mensen in een cel die voor 30 is gebouwd.’ Ook verkrachting komt nog op grote schaal voor. ‘Verkrachting en gevangenissen zijn synoniemen.’

Als de geprivatiseerde gevangenissen het zo veel beter lijken te doen dan regeringsgevangenissen – Mangaung kampt nooit met overbevolking, dat is contractueel vastgelegd – waarom kiest de regering dan niet voor meer van deze cellen? ‘De regering is verdeeld’, zegt Lukas Muntingh van de Universiteit van de Westkaap, waar hij het Initiatief voor Hervorming van de Gevangenissen leidt. ‘Het ontstaan van Mangaun was ook nogal een rotzooitje. Topambtenaren op het departement voor gevangenissen, die de contracten voorbereiden, stapten over naar G4S – wat niet illegaal was, maar wel verdacht. Het lucratieve contract werd bovendien voor 25 jaar afgesloten, wat erg lang is. Geprivatiseerde gevangenissen in Australië hebben contracten van 7 jaar. De regering vindt het gewoon te duur.’

Offertes
Verder speelt mee dat de regering-Zuma, waarin veel ministers zitten afkomstig uit de vakbeweging of de communistische partij, huiverig is voor elke vorm van privatisering. ‘De regering zegt al jaren dat ze vier nieuwe geprivatiseerde gevangenissen wil bouwen. Ook wij hebben daarvoor offertes ingediend. Maar we wachten nog altijd tot er een besluit valt’, zegt Frikkie Venter, directeur van G4S Care & Justice Services Afrika, in zijn kantoor in Johannesburg.

Venter bestrijdt dat Mangaung duur is. ‘Bij ons kost een gevangene ongeveer 200 rand (21 euro) per dag. Dat is minder dan in regeringsgevangenissen. Het punt is dat het ministerie van Correctieve Diensten ook de gebouwen van Mangaung afbetaalt, gespreid over 25 jaar. Daarom lijkt het veel. Bij andere gevangenissen draait een ander departement op voor de bouwkosten.’

McKenzie heeft de misdaad voorgoed achter zich gelaten. Hij wil zich niet beter voordoen dan hij is. ‘Ik was een slecht mens, die op tijd de goeie mensen tegenkwam.’ Maar hij wil wel iets terug doen: voor zijn bedrijf, waar driehonderd man werken, huurt hij bij voorkeur ‘ex-convicts’ in, voormalige veroordeelden. ‘Het leidt soms tot teleurstellingen, maar bijna niemand anders neemt ze aan.’

Dan gaat hij voor naar de garage, onder het winkelcentrum. Hij toont het gepersonifieerde nummerbord van zijn glimmend witte Porsche. ‘X-con’ staat erop. Op het nummerbord van zijn even glimmende Audi R8 ernaast staat ‘So what?’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden