Prinses Pien

'Persoonlijk adviseur van de koning en de koningin.' Dat is zij na de inhuldiging op 30 april. Hoe word je dat? En wie is zij? Pien Zaaijer, al jaren de stille kracht achter Willem-Alexander en Máxima, is slim en handig, alert op maatschappelijke ontwikkelingen. En, zeggen insiders: 'Pien kan sturen met haar ogen.'

Wie op de website van het Koninklijk Huis de zoekopdracht 'Pien Zaaijer' intikt, krijgt als antwoord: 'Geen resultaat gevonden'. Ook een zoekactie op Google levert weinig bijzonders op. En op haar LinkedIn-pagina staat slechts, in algemene termen, 'adviseur Dienst Koninklijk Huis'.


Het is typerend voor iemand die het liefst op de achtergrond blijft, maar het doet de werkelijkheid geen recht. Ze was topambtenaar op de ministeries van Algemene Zaken en Binnenlandse Zaken. En ruim tien jaar al is ze de stille kracht achter, aanvankelijk, prinses Máxima en korte tijd later ook prins Willem-Alexander. Pien Zaaijer (52) is tegelijk ogen, oren en politieke antenne van het prinselijk paar.


Met Bahia Tahzib-Lie (particulier secretaris van Máxima) en Joost Klarenbeek (particulier secretaris van Willem-Alexander) beoordeelt ze de stroom uitnodigingen die dagelijks op de mat valt. Ze denkt na over de vraag welke mensen de prins en prinses moeten ontmoeten. Ze oriënteert zich breed op maatschappelijke issues. Ze zorgt dat het paar de goede beslissingen kan nemen. Ze is 'nuchter' (Ronald van der Giessen van het Oranje Fonds), 'rechttoe rechtaan' (voormalig MKB-voorzitter Hans de Boer), 'heel gewoon' (Leonard Geluk, oud-wethouder in Rotterdam) en 'wars van opsmuk en gedoe' (hoogleraar Pauline Meurs).


Het zijn precies die eigenschappen die haar staande houden in een ongewone omgeving. Na de troonswisseling staat Zaaijer hoog in de pikorde van de nieuwe hofhouding als 'persoonlijk adviseur van Koning en Koningin'. De Rijksvoorlichtingsdienst bevestigt dat dat haar functie wordt.


Zaaijer kwam in oktober 2002 bij het Koninklijk Huis werken, als 'persoonlijk adviseur' van prinses Máxima. Zij volgde Lieke Gaarlandt op, de hofdame van koningin Beatrix die Máxima vanaf haar (aanvankelijk nog heimelijke) introductie had bijgestaan. Koningin Beatrix heeft nooit een persoonlijk adviseur voor zichzelf in de hoforganisatie gehad.


Haags circuit

Máxima had tussen 1999 en 2002 Nederland veroverd met haar publieke verschijning. Gaarlandt had haar kennis laten maken met het protocol en het hofleven. Nu moest Máxima Nederland ook echt leren kennen. Van binnenuit. Inhoudelijk. Na een zoektocht in het Haagse circuit viel het oog op Pien Zaaijer . Een topambtenaar van Binnenlandse Zaken, die had bewezen dat ze elke klus kon klaren. Ze werd aan het Noordeinde gedetacheerd voor twee jaar, was de bedoeling. Het zou anders lopen.


Jozias van Aartsen, burgemeester van Den Haag en voormalig secretaris-generaal op het ministerie van Binnenlandse Zaken, herinnert zich dat Zaaijer in 1984 op het departement binnenkwam als stagiaire bij de toenmalige directie Overheidsorganisatie & Automatisering. Al snel bleken haar kwaliteiten, zegt Van Aartsen: 'Slim, handig, alert.'


Om niet steeds 'lieden van buiten' te hoeven inhuren, die naar zijn zeggen 'de schatten van Peru verdienden aan de ministeries', bedacht Van Aartsen de 'projectenpool'. 'Wij waren daarmee de eerste, het is later door veel andere ministeries overgenomen', zegt Van Aartsen. 'Ik plukte Pien weg bij de directie O&A en vormde een kleine club ambtenaren, jong en goed, die ik overal voor kon inzetten. Innoverend, een soort gideonsbende binnen Binnenlandse Zaken.'


Een van de projecten die Zaaijer - ze studeerde bedrijfskunde - begeleidde, was de privatisering van staatsuitgeverij SDU. 'Een mooi traject en een voorbeeld van een geslaagde privatisering', zegt Van Aartsen. 'Ze is ook mijn ondersteuner geweest in de toenmalige efficiency-operatie tijdens Lubbers-III.'


In haar BiZa-tijd was ze ook secretaris van de commissie-Wiegel, die staatkundige vernieuwing onderzocht. Hans Wiegel: 'We vergaderden eens in de zoveel weken over de reorganisatie van de rijksdienst. Anderhalf á twee uur per keer. Dat waren heerlijke discussies, waarin Pien een beetje mee discussieerde, maar vooral luisterde. Als we als commissieleden na die bijeenkomsten onze gedachten op papier terugzagen, dachten we dat we werkelijk briljant waren. Zaaijer pakte er de kern uit en had een superieure penvoering.'


Gouden duo

Binnenlandse Zaken was een beslissende periode in haar leven. Op het departement leerde Zaaijer haar latere echtgenoot Wim Kuijken kennen. Haar eerste man stierf aan een hartaanval. Een van de andere leden van de projectenpool was Jaap Leeuwenburg, een meer ervaren ambtenaar, tien jaar ouder, met wie ze veel optrok. Leeuwenburg werd in 1995 particulier secretaris van Willem-Alexander en zou dat vijftien jaar blijven. Sinds ruim drie jaar is hij algemeen secretaris van koningin Beatrix.


En Zaaijer overleefde een ernstig ongeluk, waarbij ze met haar auto klem kwam te zitten tussen twee vrachtwagens omdat de achterop-komende chauffeur niet op tijd kon remmen. Ze moest door de brandweer worden uitgezaagd. Het versterkte haar relativeringsvermogen. 'Ik heb geluk gehad, ik had dood kunnen zijn', zei ze tegen haar omgeving.


Zaaijer vertrok eind 1995 bij Binnenlandse Zaken. Ze werd raadadviseur op Algemene Zaken, een prestigieuze post direct onder de minister-president. Ze was secretaris tijdens de kabinetsformatie van Paars 2 in 1998 onder Wim Kok.


Toenmalig raadadviseur René Mazel noemt Zaaijer 'scherp en intelligent, een topper van wie je blij mag zijn dat ze bij het Rijk werkt'. Volgens Mazel heeft Zaaijer nog een belangrijke eigenschap die haar goed van pas komt: een goed gevoel voor humor. 'Zij kan smakelijk lachen om mensen die zich belangrijker voordoen dan ze zijn en de draak steken met vreemde bestuurlijke processen bij de overheid.'


In 2000 dreigt Wim Kuijken de baas van zijn vrouw te worden. Hij wordt benoemd tot secretaris-generaal van Algemene Zaken. Kuijken stelt als voorwaarde dat zijn echtgenote de gelegenheid krijgt een andere baan te zoeken. Zaaijer keert terug naar Binnenlandse Zaken, als hoofd van de afdeling Bestuur & Wetgeving.


Dan dient zich in 2002 de functie bij Máxima aan. Zaaijer, inmiddels moeder van twee jonge kinderen, wordt herenigd met Jaap Leeuwenburg. 'Een gouden duo, echt een tandem', zegt Sadik Harchoui, directeur van Forum. Máxima gaat zich inzetten voor Pavem, het project van Paul Rosenmöller dat de participatie van vrouwen uit etnische minderheden wil stimuleren.


Máxima, met haar economische achtergrond, wordt gepositioneerd als de sociale prinses. Echt helemaal Pien Zaaijer, zegt iedereen die het weten kan. 'Prinses Pien', is niet voor niks een van haar bijnamen. Ze doet de voorbereiding op en de uitvoering van alle bezoeken in het kader van het OranjeFonds. Het fonds, het huwelijksgeschenk aan het paar, is opgericht om sociale cohesie te bevorderen en heeft jaarlijks miljoenen euro's voor allerlei projecten te besteden. Als Zaaijer vanaf 2005 formeel ook voor Willem-Alexander werkt, trekt zij de prins - die met sport en water al twee goed gevulde portefeuilles had - geleidelijk dichter naar het fonds toe.


Jannet Vaessen van het vrouwenplatform Womeninc. geeft een voorbeeld van de manier waarop Zaaijer proactief opereert. 'Wij zijn een netwerk voor alle vrouwen, in alle rollen: werkend, echtgenote, moeder, allochtoon, autochtoon. Prinses Máxima verenigt al die rollen. Met haar enorme populariteit leek ze mij een geschikte match met onze organisatie. Toen ik haar in 2007 wilde vragen voor ons tweede festival, was Pien Zaaijer mij net voor. Ze had over ons gelezen en belde. Máxima is gekomen en het was een groot succes. Ze is nadien nog vaak terug geweest.'


Zaaijer is onafhankelijk en kritisch, zegt Vaessen. 'Ze kan heel goed omgaan met het gewone en het bijzondere. Voor de ontvangende partij is de komst van een lid van het Koninklijk Huis bijzonder. Zij neemt van tevoren de spanning weg door heel benaderbaar te zijn. Maar als mensen te familiair zijn, trekt ze het exclusieve weer wat aan. Hoe ze dat doet? Ze blijft altijd achter de schermen, maar ze kan sturen met haar ogen.'


Met Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, analyseert Zaaijer de tijdgeest. Hoe kan het dat Nederlanders persoonlijk gelukkig zijn, maar somber over hun land? Het leidt tot de conclusie dat het aanstaande koninginspaar zijn rol vooral moet zoeken in 'binden'. In een heterogene samenleving zit juist daar ruimte voor een zinvolle rol van de monarchie.


Er komen 'uitblinkerslunches' met prijswinnaars uit alle maatschappelijke geledingen op paleis Noordeinde. In De Eikenhorst, het woonhuis van het paar en hun drie dochters, organiseert Zaaijer maandelijks een diner voor de prins, prinses en ongeveer zes gasten, liefst generatiegenoten. Uit een sector, of gegroepeerd rond een thema. Integratie. Onderwijs. Arbeidsmarkt. Ondernemerschap. 'Het gaat ergens over op zo'n avond', zegt Leonard Geluk, voorzitter van het college van bestuur van ROC Midden-Nederland, die vaker te gast was. 'Dat komt doordat Zaaijer precies weet wat er gebeurt in Nederland. Net als het paar. Ze volgen alle ontwikkelingen en die gaan daar over tafel. Het was altijd ver na twaalven als ik weer naar huis ging.'


Zaaijer doet haar werk kennelijk zo gedegen, dat de commentaren op haar optreden unaniem zijn: de juiste vrouw op de juiste plek. Maar is er dan niet één smetje op haar blazoen te ontdekken? Jawel, en het is er een dat pijn deed. In 2007 doet zich een groot bedrijfsongeluk voor. Prinses Máxima houdt een toespraak bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. De gelegenheid is de presentatie van een rapport over de Nederlandse identiteit. 'De Nederlander bestaat niet', zegt Máxima. Het leidt tot een politieke rel.


Klasse

Had Zaaijer dat niet moeten voorkomen? Het was toch bij uitstek haar taak de prinses voor dit soort ophef te behoeden?


Pauline Meurs, indertijd WRR-lid en projectleider: 'Het optreden van prinses Máxima daar was een logische uitkomst van alles wat ze tot dan toe had gedaan. Werkelijk iedereen heeft naar die tekst gekeken. De speechschrijver van Algemene Zaken, wij op de WRR, de prinses zelf uiteraard, de koningin, premier Balkenende, de ministers Vogelaar en Hirsch Ballin, de RVD. En Pien. Achteraf hadden we de prinses een rol moeten geven in de uitreiking van het rapport. Nu sprak ze wel heel erg namens zichzelf. Maar inhoudelijk staan we er nog steeds achter. Hirsch Ballin hield ter plekke een prachtige lezing die haar verhaal geheel ondersteunde. Het gekke was ook dat op de dag zelf, een maandag, iedereen blij was. De twee dagen erna ook nog. Daarna sloeg de stemming om.'


Dat Geert Wilders ageerde, was tot daaraantoe. Maar ook Paul Scheffer, de voorzitter van de Bond van Oranjeverenigingen, een stoet van columnisten en opiniemakers, 'het was dramatisch', zegt Meurs. 'Ik voelde me superverantwoordelijk. Haar goede bedoelingen werden ter discussie gesteld, de tekst uit zijn verband gehaald. Het was ook frustrerend dat van de zijde van het kabinet geen publieke steun werd uitgesproken voor de speech. Pien heeft alles geprobeerd wat in haar vermogen lag. Zonder resultaat.' Maar, zegt Meurs, 'Piens klasse is dat ze zei: we gaan door. Repareren wat er te repareren valt, er niet in blijven hangen, nieuwe stappen zetten. Het heeft er wel toe geleid dat prinses Máxima lange tijd niets in het openbaar over deze thematiek heeft gezegd. Gelukkig kon ze er in het tv-portret bij haar 40ste verjaardag iets over kwijt.'


Het zijn zulke incidenten waarvoor Zaaijer het nieuwe koninklijk paar zal willen behoeden. Een uitdaging, met een koning die nonchalanter in het leven lijkt te staan dan zijn moeder. Zelf heeft Zaaijer zich bijgeschoold aan de campus Den Haag van de Universiteit Leiden, waar ze de afgelopen jaren politicologie studeerde. Om nog scherper te zijn op maatschappelijke ontwikkelingen.


Op dit moment is ze druk doende met de aanstaande inhuldiging. Meurs en Zaaijer zijn, mede door de gedeelde WRR-ervaring, vriendinnen geworden. 'Het is ontzettend goed sparren met haar. Even een half uurtje in een lunchroom op de Plaats.'


Naschrift: Pien Zaaijer wilde niet met de Volkskrant spreken. Ze heeft wel de tekst voor publicatie nagelezen op feitelijke onjuistheden. Dit artikel vindt zij spannend, weet Meurs. 'Haar grote kwaliteit is de achtergrond. Nu wordt ze opeens voorgrond. Dat is zij niet gewend.'


CV


8 juli 1960 Geboren in Den Haag


1972-1978 Haags Montessori Lyceum


1978-1981 Studies Arabisch en pedagogiek Utrecht


1981-1985 Studie bedrijfskunde Delft/Rotterdam


1984-1996 Ministerie van Binnenlandse Zaken


1996-2000 Ministerie van Algemene Zaken


2000-2002 Ministerie van Binnenlandse Zaken


2002-heden Dienst Koninklijk Huis


Pien Zaaijer is gehuwd met Wim Kuijken. Ze hebben een zoon en een dochter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.