Prinses dop je erwt

In de nieuwe film Brave wacht prinses Merida niet braaf op haar prins, ze pakt zelf haar pijl en boog. Steeds vaker mag de filmvrouw stoer zijn, op voorwaarde dat ze mooi blijft. Voor het beeld.

Prinsessen, zo leert Merida van haar moeder, leggen hun wapens niet op de eettafel. Ze houden van borduren, niet van klimmen en boogschieten. En het allerbelangrijkste: ze streven te allen tijde naar perfectie.

Dat mag zo zijn, maar zelfs de meest doorgewinterde roze-glitters-en-tiara-liefhebster moet toegeven: zo suf als in Brave heeft het prinsessenbestaan in geen tijden geklonken. Geen wonder dus dat koningin Elinore haar concept van het leven niet verkocht krijgt aan haar wildebras van een dochter met haar ontembare rode haar.

Het heeft even geduurd, want er gingen maar liefst twaalf (!) films overheen voordat Pixar Animatie Studio's eindelijk een vrouwelijke hoofdpersoon nam voor een van z'n animatiefilms. Het lijkt erop dat de studio met Brave meteen een feministische inhaalslag wil maken. Hun allereerste prinses is er één met ballen, die niets wil weten van de drie mannen die om haar strijden en die zelf wel tegen beren vecht als het moet. 'Ik wilde het gebruikelijke prinsessenbeeld op zijn kop zetten', aldus Barbara Chapman, die op het idee van Brave kwam door haar eigen weerbarstige dochter. 'Dus geen roze, en geen prins.'

Het is een uitstekend verkooppraatje dat er gretig ingaat bij moeders van dochters én zonen. Nog voor de release werd in allerlei media gespeculeerd en gediscussieerd wat voor verfrissend nieuw beeld Merida de jeugd zou kunnen geven van meisjes. Toch is wat Chapman zegt niet zo baanbrekend als het in eerste instantie klinkt. Merida is echt niet de eerste vrouw in de bioscoop die wordt onthaald als nieuw feministisch boegbeeld - heldinnen als Ellen Ripley (Alien, 1979), G.I. Jane (1997) en Lara Croft (Tomb Raider, 2001) gingen haar voor. Ze is zelfs niet de eerste dappere, eigenzinnige prinses die verder kijkt dan haar eigen zolderkamertje: Pochahontas (1995) en Mulan (1998) werden eerder al geroemd om precies diezelfde reden.

Het verschil is dat Merida deel lijkt uit te maken van een veel bredere trend. Sterke vrouwen domineren de (zomer)blockbusters. Van Prometheus tot The Hunger Games, van Snow White and the Huntsman tot Mirror Mirror: wat zijn er opeens veel krachtige vrouwelijke hoofdpersonen in actie- en fantasyfilms. Films waar, net als in de animaties van Pixar, mannen doorgaans de dienst uitmaakten. Merida bewijst bovendien dat het archetype van de sterke vrouw die haar eigen boontjes wel dopt, en die steeds vaker opduikt in de rauwe volwassen films - of dat nu de romantische komedies van Judd Apatow zijn, of Kick Ass (2010) en The Girl With The Dragon Tattoo (2011) - langzaam maar zeker via tienerfilms doorsijpelt naar een kinderpubliek.

Hoe kan dat? Het is verleidelijk daarin een reactie te zien op de tijdgeest. Dat de postfeministische roep om meer sterke vrouwelijke rolmodellen eindelijk wordt beantwoord. Dat Hollywood ook genoeg heeft van het prinsesjesideaal, waarmee vrouwen volgens de nieuwe generatie feministes, denk aan columniste en schrijfster Caitlin Moran, vanaf hun prilste jeugd worden gehersenspoeld. Daarmee bedoelen ze het idee dat een vrouw die zichzelf mooi en dienstbaar maakt alleen maar hoeft af te wachten tot de droomman langskomt - en zich vervolgens kan overgeven aan het lange en gelukkige leven dat het huwelijk heet. De kleine zeemeermin had er letterlijk haar stem voor over, benadrukt Peggy Orenstein in haar boek Cinderella Ate My Daughter (2011). Een extreem voorbeeld, maar dit vrouwbeeld is niettemin hardnekkig in romantische komedies en actiefilms.

Het prinsessenideaal is nog niet verbleekt, zelfs niet nadat de echte prinses Diana haar sprookjeshuwelijk zag stranden. Orenstein toont in haar boek aan hoe het hele concept de laatste jaren juist steeds meer is uitgebuit. Er is een angstaanjagend groot imperium van roze merchandise - alleen Disney heeft al 26 duizend 'prinsessenspulletjes' te koop.

Maar de weerstand groeit. Orensteins boek is daar een voorbeeld van, net als het realityprogramma Toddlers & Tiaras (over de missverkiezingen onder peuters) - met alle felle reacties die erbij horen. In de bioscoop maakte Shrek (2001) dat prinsessenbeeld bespottelijk, met de boerende prinses Fiona. Hoezeer een prinsessenideaal kan botsen met de werkelijke wereld, werd ook al prettig duidelijk in Enchanted (2007) en Tangled (2010). Maar in die films speelden de romantiek en de zoektocht naar de droomman nog steeds een hoofdrol.

Heldinnen van nu hebben het daar veel te druk voor. Waar Disneys Sneeuwwitje na haar huishoudelijke klusjes nog tijd had voor een lied over de prins die haar zou komen halen, moet de sprookjesfiguur in Tarsem Singhs Mirror Mirror de prins zelf redden. Mocht Katniss haar prins op het witte paard tegenkomen in The Hunger Games, dat draait om een wedstrijd waarbij slechts één overlevende is, dan zou ze hem in principe moeten omleggen. In Snow White and the Huntsman verkiest sneeuwwitje - terwijl ze eigenhandig ten strijde trekt tegen haar boze stiefmoeder - haar collega-rebellenleider boven de prins. En in Brave wil Merida überhaupt niets weten van de drie schlemielen die om haar hand strijden.

Toch is het volgens critici nog niet voldoende. Zo stelt Orenstein in de L.A. Times dat het jammer is dat de nieuwe sterke vrouwen vaak nog steeds prinsessen zijn. 'Het voelt ambivalent. Er was een tijd dat fantaseren over een prinsessenbestaan de enige manier was om uit de vaste patronen te breken en macht te verwerven. Maar dat was in het jaar 1100. Ik zou toch denken dat er meerdere opties zijn tegenwoordig.'

Daar komt bij dat de nadruk op schoonheid hardnekkig blijft. Vechten is tot daar aan toe, maar het moet er wel prettig blijvenuitzien - liefst met een mooi vrouwenlijf in catsuit. In The Hunger Games zit zelfs een make-over-scène - hoe de weerbarstige Katniss er ook over denkt, ze leert dat ze om de harten van het publiek te winnen toch echt haar benen moet waxen.

Prinses Merida uit Brave had best 'wat meer pixels rondom haar middel mogen hebben', aldus Orenstein. En de merchandise rondom de film is veelzeggend: natuurlijk hebben veel van de Merida-poppen een pijl en boog, maar er is er ook één in de strakke blauwe satijnen jurk, waarin Merida in de film 'niet kan ademen en bewegen' en die ze kapot moet scheuren om te kunnen boogschieten. Maar het is zo'n typische, onpraktische prinsessenjurk die kleine meisjes ongetwijfeld het mooist vinden.

En dat verraadt misschien wel de werkelijke reden achter de populariteit van dit nieuwe vrouwelijke rolmodel bij jong én oud: commercie. Een vrouwelijke hoofdrolspeelster is een probaat middel om meisjes naar genrefilms te lokken die ze normaliter links zouden laten liggen - vandaar ook de plotselinge golf aan als sprookjes vermomde actiefilms. Tegelijkertijd moet de stoerheid van deze vrouwelijke helden ervoor zorgen dat jongens niet opeens wegblijven - niet voor niets worden referenties aan 'prinsessen' in de titel en trailers zo veel mogelijk vermeden. Zo gezien valt ook te verklaren dat Brave-bedenkster Chapman - met veel bombarie aangekondigd als Pixars eerste vrouwelijke regisseur - door 'creatieve meningsverschillen' vervangen werd door Mark Andrews, die volgens Time Magazine een flinke dosis berengevechten aan de film toe voegde.

Voor de jongens, zonder twijfel.

Hoe dan ook: dat meisjes sterkere rolmodellen krijgen uit commercieel oogpunt klinkt misschien cynisch, maar maakt het uit? De kassa zal pas echt gaan rinkelen als het geslacht van de held geen punt van discussie meer is en zowel jongens als meisjes dat als volstrekt vanzelfsprekend beschouwen. Dat is pas echt bevrijdend.

Brave draait vanaf volgende week in de bioscoop.

Toeval of niet? In zowel Snow White and the Huntsman als The Hunger Games en Brave blijkt het lievelingswapen van de nieuwe vrouwelijke held de pijl en boog. En boogschieten bleek de afgelopen maanden opeens aan populariteit te winnen, vooral onder Amerikaanse meisjes: volgens de New York Post is het aantal individuele aanmeldingen bij boogschietverenigingen in Amerika sinds december met 20 procent gestegen.

1

Merida in Brave

2

Jennifer Lawrence in The Hunger Games

3

Lily Collins in Mirror Mirror

4

Kristen Stewart in Snow White &The Huntsmen

4

3

2

1

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden