Principeel, maar het resultaat telt

Kathalijne Buitenweg heeft een nagenoeg onwankelbare positie binnen GroenLinks verworven. Nauwelijks terug na negen jaar afwezigheid uit de politiek, vervult ze direct een hoofdrol. Maar Buitenweg wil nog niet de aanvoerder zijn.

'Alles wat Kathalijne tot nu toe deed heeft ze goed gedaan,' zegt Femke Halsema, voormalig politiek leider van GroenLinks over haar.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

De vier onderhandelende partijen hadden alle vier een vrouw op nummer 2 van de kandidatenlijst staan. Hennis bij de VVD, Keijzer bij het CDA, Dijkstra bij D66 en Buitenweg bij GroenLinks. Alleen Kathalijne Buitenweg (47) mag in de kabinetsformatie meedoen met de grote jongens, met de fractieleiders en hun secondanten.

Ze heeft als kersvers Kamerlid justitie, asiel en migratie in haar portefeuille. In 2005 was ze al op Lampedusa. Als lid van het Europees Parlement was ze met een kleine delegatie naar het Italiaanse eilandje tussen Sicilië en Libië gereisd om de Afrikaanse vluchtelingen te zien die Italië overspoelden, om te beginnen Lampedusa. 'Dit is voor koeien', concludeerde ze over de opvang.

Rechtvaardig, Restrictief en Rechtstatelijk zou de titel zijn van het stuk over migratie dat VVD en CDA aan GroenLinks ter overname op tafel hebben gelegd. Het stuk zou voor GroenLinks te veel zijn gefocust op het afschuiven van vluchtelingen en te weinig oog hebben voor situaties waarin mensen die echt bescherming nodig hebben, die in de praktijk ook krijgen.

Onwankelbare positie

De vier partijleiders waren de afgelopen week vooral onder elkaar, zonder secondanten, in de lommer van de Pompstationsweg en het Catshuis. Vertrouw erop dat Buitenweg meekijkt, over de rechter- én de linkerschouder van Jesse Klaver.

In Nieuwe Revu zei ze al in 2004: 'De lidstaten zijn alleen maar bezig vluchtelingen naar elkaar toe te schuiven. We moeten niet lullig doen over een fatsoenlijke opvang van mensen.'

Ze heeft een nagenoeg onwankelbare positie binnen GroenLinks. Femke Halsema, voormalig partijleider, is erg gesteld op haar partijgenote. Ze zegt: 'Alles wat Kathalijne tot nu toe deed heeft ze goed gedaan. Ze is altijd populair geweest in de partij en heeft altijd een solide GroenLinksverhaal uitgedragen.'

Ze is van huis uit een typisch product van het linkse levensgevoel van de jaren tachtig. Ze groeide op in een woongroep die zich gevestigd had in een oud weeshuis in Hilversum. Ze werd actief in het Nivon en de Internationale Jonge Natuurvrienden. Bij de padvinders mocht ze niet. 'Een uniform was bij ons thuis taboe.'

'Wat ik meegekregen heb', vertelde ze in Volkskrant Magazine, 'is dat je verantwoordelijkheid draagt voor het grotere geheel.'

Buitenweg was nog heel jong, 29, toen ze naar het Europees Parlement ging. Halsema: 'Ze is in Europa snel boven de verwachtingen uitgestegen. Ze was leuk, ze was intelligent, het zou best wat worden met haar, maar voorlopig moest ze wel achteraan aansluiten - dat was de verwachting. Die heeft ze eigenlijk vanaf het begin overtroffen.'

Tien jaar lang, tussen 1999 en 2009, was Buitenweg europarlementariër, met als zelf benoemde opdracht 'wat liefde bij te brengen voor de rommel die Europa is'. Ze onderscheidde zich met initiatieven op het gebied van antidiscriminatie, asielrecht, milieu en privacybescherming.

Ze is ambitieus. Ze is daar altijd open over geweest, op on-Nederlandse wijze. Als in Nederland een politicus wordt gevraagd naar de stille, diepe strevingen is het standaardantwoord: 'Dat is nu niet aan de orde.' Buitenweg is daar anders in. Zou ze politiek leider van GroenLinks willen zijn? 'Dat zou zomaar kunnen', zei ze (in een interview met de Volkskrant). 'Maar nu nog niet.' Bram van Ojik, die de partij in rustiger vaarwater bracht, vroeg in 2015: wil jij niet? Nee, had ze gezegd, laat Jesse het maar doen. Nu is ze nummer 2 in een fractie van veertien. Halsema: 'Ze heeft geen dubbele agenda. Voor haar geldt: het is wat het is.'

Of het nu over migratie gaat of zwangerschapsdiscriminatie, haar verhaal is inhoudelijk en gebaseerd op overtuigingen, op principes zo men wil. Het staat een sterke Wille zur Macht niet in de weg. Spectaculair was de wijze waarop ze in 2004 de Italiaanse kandidaat voor de Europese Commissie Buttiglioni in het stof deed bijten. Hij was kandidaat voor de Justitieportefeuille, ze moest niets hebben van zijn conservatieve standpunten over vrouwen- en homorechten. Ze kreeg het voor elkaar dat het Europees Parlement commissievoorzitter Barroso voorschreef de kandidatuur van de Italiaan in te trekken.

In de Tweede Kamer met SGP-leider Kees van der Staaij.Beeld Novum RegioFoto

'Typisch vrouwelijke fout'

Toen later het parlement onder haar leiding een richtlijn opstelde tegen discriminatie op gebieden als de woningmarkt, de sociale zekerheid en het onderwijs en Barroso er niks voor voelde de richtlijn over te nemen, dwong ze hem tot inkeer. Ze zei tegen de commissievoorzitter: 'Als jullie die richtlijn niet op de agenda zetten, herhalen we dat kunstje met de volgende kandidaat-commissaris.' Barroso antwoordde dat zij met de richtlijn aan de slag kon, 'mits ik me gedeisd zou houden bij de hoorzitting over de benoeming'.

Bij haar thuis zijn ze gek op spelletjes. Het kaartspel Koehandel behoort tot de favorieten.

Wat haar wel is nagedragen is de wijze waarop ze in 2004 het lijsttrekkerschap voor de Europese verkiezingen binnenhaalde. Op het laatste moment wierp ze zich op als tegenkandidaat tegen haar collega Lagendijk die door het partijbestuur was voorgedragen. Buitenweg won de stemming. Ze noemde het later 'een typisch vrouwelijke fout': ze was schroomvallig geweest. Ze wilde wel, maar durfde het niet te zeggen. 'Ik heb ervan geleerd dat je altijd moet uitkomen voor je ambities', zei ze. 'Anders gaat het schuren.'

In 2009, na twee perioden in het Europees Parlement, lag de wereld aan haar voeten: ze had uitzicht op een toekomst als fractieleider in Nederland of fractieleider van de Groenen in Europa. Ze is een politiek dier. Ze is verslingerd aan de spanning ervan. Maar ze koos voor de diaspora, die zeven jaar zou duren.

Het werd tijd om naar huis te gaan. Helemaal vanzelf ging het niet. Ze had lang geaarzeld of ze niet toch nog een periode in Brussel zou blijven. Ze besloot om weg te gaan en buiten de politiek eens haar licht op te steken. Maatschappelijke werkervaring op te doen. En ze zou vaker thuis zijn, bij de kinderen. Het echtpaar maakt afspraken. 'We willen het thuis leuk en goed houden met elkaar en met onze twee kinderen', zei ze in NRC Handelsblad. 'Dus hebben we de afspraak dat we niet twee absurde banen tegelijk hebben.'

Ze hebben er geen zware onderhandelingen over gevoerd. 'Maarten weet hoe belangrijk ik mijn werk vind', zei ze in de Volkskrant. Maarten is Maarten van Poelgeest, voormalig Amsterdams wethouder namens GroenLinks. Toen Kathalijne naar Brussel ging, in 1999, gaf hij zijn reguliere baan op. Hij bleef lid van de gemeenteraad en nam de zorg voor de kinderen op zich. Heerlijk vond ze het in Brussel te zijn. 'Hier kan ik lekker mijn gang gaan, lang doorwerken zonder te denken: ik moet een kind van de crèche halen', zei ze in het AD.

Beeld Hollandse Hoogte / Phil Nijhuis

Na tien jaar was het haar beurt. Makkelijk was het niet. 'Heel lastig als je verder kan klimmen en dan zegt: nee, toch maar niet.' Zeven jaar, tussen 2009 en 2016, was ze een moeder zonder politiek - met de kanttekening dat ze intussen meeschreef aan twee verkiezingsprogramma's van de partij. Ze werkte zich drie slagen in de rondte aan een wetenschappelijk onderzoek over het Europees Parlement en het vermogen van de instelling om ons en andere Europeanen te vertegenwoordigen. Vorig jaar promoveerde ze op de studie. Ze was lid van het College voor de Mensenrechten en voorzitter van de Branchevereniging Maatschappelijke Kinderopvang.

Prof. dr. Tom Eijsbouts, hoogleraar Europees constitutioneel recht en geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, was haar promotor. Eijsbouts loopt weg met zijn pupil: 'Ze is met grote gretigheid de politieke wereld binnengestormd. Ze heeft in het Europees Parlement direct de leiding genomen. Toen is ze teruggekomen en heeft ze gezegd: ik wil studeren, ik wil promoveren. Het is een gigantische stap van het intuïtieve van de politiek naar de discipline van de wetenschap. In de wetenschap moet je wachten, moet je geduldig zijn. Ze heeft een heel mooi boek geschreven. Ze heeft het op zichzelf veroverd. Haar worsteling was dat ze uit de wereld van de actie kwam en in één keer naar de wereld van de reflectie overstapte. Dat heeft ze met grote overgave gedaan.'

Dromen van Prince

Omdat ze tot haar 18de niet had gerookt mocht Kathalijne Buitenweg van haar ouders kiezen: autorijlessen of 1.200 gulden. Ze koos voor 1.200 gulden en kocht er een Fendergitaar voor. Ze ging spelen in een vrouwenband en besloot naast Europese studies amerikanistiek te studeren. Dan zou ze naar Minneapolis gaan, waar Prince woonde en op de hoek van de straat zou ze gaan spelen totdat ze ontdekt zou worden als de nieuwe Wendy Melvoin, gitariste in de band van Prince.

Ze ging niet naar de VS, ze ging niet naar Minneapolis, ze werd niet ontdekt, althans niet als gitarist. 'Toen Prince vorig jaar doodging besefte ik: ik zal hem dus echt nooit meer ontmoeten.'

Sinds de verkiezingen van maart is ze terug in de politiek, nu als prominent lid van de Tweede Kamer. 'Het vuur ontvlamde weer in mij', zei ze in NRC Handelsblad. Ze staat vooraan in de kabinetsformatie.

Mr. Adriana van Dooijeweert is voorzitter van het College voor de Rechten van de Mens, een bredere versie van wat tot 2012 de Commissie Gelijke Behandeling heette. Kathalijne Buitenweg is vier jaar lid geweest van het College, tussen 2012 en 2016.

Hoe opereert ze? Van Dooijeweert herinnert zich vergaderingen waarin de leden van het college het wezenlijk niet met elkaar eens waren. 'Ze heeft heel duidelijk haar principes, zeker bij onderwerpen over migratie en vrouwenrechten. Ze weet tot hoever ze wil gaan. Dat ze dan toch mensen meekrijgt, komt doordat ze haar standpunt zo weet te verwoorden dat het overtuigt.'

Buitenweg beseft dat het niet gaat zonder meerderheden. Ze had in het Europees Parlement eens een richtlijn voorgesteld over cannabis. Met één stem verschil verloren. 'Zo stom. Nachten lag ik wakker en vroeg ik mezelf af met wie ik nog even had moeten praten.'

Pauline Schellart is vicevoorzitter en medeoprichter van de Branchevereniging Maatschappelijke Kinderopvang. Het ideaal van de vereniging is kinderopvang erkend te krijgen als collectief goed, als overheidsvoorziening zoals ook het onderwijs dat is. Buitenweg is een jaar lang voorzitter geweest.

Kathalijne Buitenweg met haar ouders en broer in 1984.

Schellart: 'Ze voert het debat op het scherp van de snede. Maar ze vindt ook dat we het in deze wereld met elkaar moeten zien te vinden.' Hoe het een en het ander te rijmen? 'Het lijkt inderdaad een raar contrast. Ze begint met de principes. De idealen liggen op tafel. Maar er zijn ook praktische overwegingen. Dan zie je hoe ze intuïtie combineert met intelligentie. Ik bedoel het niet als cliché, maar het is de vrouwelijke stijl. Je volgt zowel het ideaal als de praktische lijn. Daar is ze heel erg goed in.'

Van Dooijeweert: 'Ik ga er niet over. Maar als ik erover ging, zou ik haar dolgraag als minister zien. Eijsbouts: 'Ik heb haar gezegd: Kathalijne, er zijn een heleboel goeie academici. Er zijn maar heel weinig goeie politici. Zij is volbloed politicus. Die moet je vanuit de universiteit terugsturen naar de politiek: hier jongens, hier heb je er een, maak er alsjeblieft gebruik van.'

Aanvullingen en verbeteringen: De foto van Kathalijne Buitenweg met haar ouders en broer bij het profiel van het GroenLinks-Kamerlid dateert niet uit 2007, zoals het onderschrift meldde, maar uit 1984.

CV

1970 Op 27 maart geboren in Rotterdam

1994 Doctoraal Europese Studies en doctoraal Amerikanistiek, Universiteit van Amsterdam

1995-1998 Medewerker bij de GroenLinks-delegatie in de Europese Unie

1998-1999 Beleidsmedewerker bij de Tweede Kamerfractie van GroenLinks

1999-2009 Europarlementariër voor GroenLinks

2016 Gepromoveerd op The European Parliament's Quest for Representative Autonomy

2017-heden Kamerlid voor GroenLinks

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden