Primeur: Afrikaanse straf voor ex-tiran

Vandaag doet een Senegalese rechtbank uitspraak in de zaak tegen de wrede Tsjadische oud-dictator Habré. Een doorbraak: advocaat Brody waarschuwt Mugabe en Kenyatta alvast.

Senegalese gevangenisbewaarders begeleiden Hissène Habré bij het begin van zijn proces in juli 2015 naar de rechtszaal. Maandag is de ontknoping. Beeld Seyllou / AFP

Na 25 jaar is er vandaag naar alle waarschijnlijkheid gerechtigheid voor de slachtoffers van de Tsjadische oud-dictator Hissène Habré (73). Onder zijn schrikbewind van 1982 tot 1990 zijn 40 duizend mensen vermoord of verdwenen en zijn tienduizenden burgers gemarteld. De 'Pinochet van Afrika', zoals hij wordt genoemd, werd in 1990 verdreven door zijn militaire commandant Idriss Déby, de huidige president van Tsjaad, en week uit naar Senegal waar hij ongemoeid leefde in een luxueuze villa in de hoofdstad Dakar.

Na jarenlange vergeefse pogingen van de slachtoffers om hem in Senegal of in België voor de rechter te krijgen, werd hij in 2013 eindelijk aangehouden en anderhalf jaar later berecht door een speciaal opgerichte buitengewone rechtskamer in Senegal. Dit 'universeel tribunaal' kwam er op mede-initiatief van de Afrikaanse Unie en met financiële steun van onder meer de EU en Nederland. Vandaag komen de Afrikaanse rechters in dit historische proces tot een uitspraak.

Het is voor het eerst in de geschiedenis dat een dictator door de rechtbank van een ander land wordt vervolgd wegens genocide. Voor advocaat Reed Brody van Human Rights Watch (HRW) die zich sinds 1999 namens de slachtoffers heeft ingespannen voor Habrés berechting, is het proces een mijlpaal. De 'dictatorjager' stond eerder slachtoffers bij van de Chileense dictator Auguste Pinochet, president Jean-Claude Duvalier van Haïti en president Idi Amin van Oeganda.

Brody was onlangs in Nederland vanwege de opening van het nieuwe gebouw van het Internationaal Strafhof (ICC) in Den Haag. 'Hopelijk trekken we lessen uit de geschiedenis. Laat dit een wake-upcall zijn voor alle dictators; dat je niet zomaar wegkomt met genocide en andere misdrijven tegen de menselijkheid.'

U spreekt de hoop uit in een tijd dat een record aantal burgers op de vlucht is voor geweld door hun eigen regeringen. Is uw wens realistisch?

'Toen we Pinochet gingen vervolgen dacht ik: 'nu zullen dictators zich voortaan wel gedragen'. Ik had het mis. Je ziet het bewijs daarvan geleverd in Syrië. We proberen zaken te bouwen tegen Islamitische Staat of president Assad, maar dat stopt het dagelijkse moorden niet. Deze rechtszaken moeten vooral worden gezien als inspiratie voor activisme. Iedereen kan gerechtigheid halen, ook burgers. Dat weten we nu.

'In Oost-Afrika wordt de zaak Habré door iedereen op de voet gevolgd. Het is voor het eerst dat slachtoffers van genocide en marteling in dit deel van de wereld zich gehoord voelen. Dat ze hun oud-dictator terugzien in het beklaagdenbankje op nationale televisie nota bene. De brede erkenning van het leed dat hen is aangedaan, is dé grote overwinning in deze zaak.'

Bovendien wordt hun leed erkend door Afrikaanse rechters. Dat verdient de voorkeur boven een uitspraak van het Internationaal Strafhof in Den Haag dat wordt gezien als blank bolwerk dat een heksenjacht op Afrikaanse leiders heeft geopend. Is die typering terecht?

'Het Senegalese tribunaal heeft duidelijk meer draagvlak onder de Afrikaanse bevolking. Berechting voor het Strafhof was sowieso uitgesloten omdat de misdaden in Tsjaad zich hebben afgespeeld voor 2002, en dat hof behandelt alleen zaken van na die datum. Het tribunaal in Senegal is minder politiek en het Franse rechtssysteem dat daar wordt toegepast laat meer ruimte voor de getuigenissen van slachtoffers.

'We hebben ruim 2.500 getuigen gehoord die de zaak tegen Habré keihard hebben gemaakt. Als hij in Afrika wordt veroordeeld, dan opent dat de weg voor vervolging van andere leiders op dat continent wegens misdaden tegen hun eigen bevolking, zoals Robert Mugabe van Zimbabwe of Uhuru Muigai Kenyatta in Kenia.'

Reed Brody, advocaat van Human Rights Watch.

Is die kans groter dan vervolging door het Internationaal Strafhof?

'Tot nog toe is het ICC er zelden in geslaagd regeringsleiders voor de rechters te krijgen. Vorig jaar nog wist de Soedanese president Omar al-Bashir de dans te ontspringen in Zuid-Afrika, ondanks een arrestatiebevel van het ICC. Maar de grote verdienste van het ICC is dat misdrijven tegen de menselijkheid überhaupt bestraft kunnen worden. Vroeger was het de norm om ermee weg te komen als je tienduizend doden op je geweten had. Het doden gaat nog steeds door, maar we zijn nu in elk geval van mening dat het verkeerd is. Dat is winst.'

Welke lessen hoopt u dat hieruit worden getrokken?

'We moeten beter nadenken over interventies. Steun aan een bepaalde partij leidt meestal tot de creatie van een vijand aan de andere kant. De Verenigde Staten en Frankrijk hebben Habré actief gesteund tegen de toenmalige Libische leider Kadhafi. Zij zijn in wezen medeplichtig aan de misdaden. Hetzelfde geldt voor de landen die nu Assad in Syrië bewapenen.

'Het internationale strafrechtssysteem is ingewikkeld, medeplichtigheid is juridisch moeilijk te bewijzen. Maar politiek kunnen we er wel lessen uit trekken. We zouden nederiger moeten zijn over de mogelijkheid om van buitenaf te kunnen ingrijpen. In Rwanda zou er een genocide mee zijn voorkomen, maar in Irak en Libië hebben de interventies averechts uitgepakt.'

Wie zou de volgende kandidaat voor vervolging moeten zijn wat u betreft?

'Het is aan burgers om te bepalen wie de volgende Pinochet is die zij bestraft willen zien. Maar mijn gedroomde kandidaat zou oud-president George Bush zijn vanwege de martelingen in Guantánamo Bay en in Abu Ghraib. Daarmee zou een duidelijk signaal worden afgegeven dat in principe iedereen voor misdaden tegen de menselijkheid kan worden berecht, zelfs de Amerikaanse president. Dat zou de twijfels in Afrika en het Midden-Oosten over het nut en de betekenis van internationale rechtspraak in een klap wegnemen.'

De jacht op Habré

Reed Brody staat sinds 1999 slachtoffers van de misdaden van oud-dictator Hissène Habré bij. Hij verzamelde de gruwelijke getuigenissen van de slachtoffers en probeerde aanvankelijk om de dictator via België veroordeeld te krijgen op grond van de Belgische genocidewet. Dat liep op niets uit, net als pogingen om Habré in Senegal te berechten. Een doorbraak kwam toen Brody en zijn onderzoekers in 2001 op het complete archief van de beruchte veiligheidsdienst van Habré, de DDS, stuitten. Daar troffen ze 49.000 documenten aan met de namen van slachtoffers, verhoren en doodsverklaringen. Bovendien zou uit de papieren zonder twijfel blijken dat de misdaden in opdracht van Habré zijn uitgevoerd. In 2006 besloot de Afrikaanse Unie dat de berechting van de Tsjadische oud-dictator in Afrika moest gebeuren. Pas na het aantreden van de Senegalese president Macky Sall in 2012 werd werk gemaakt van de inrichting van het speciale rechtsorgaan in Dakar om Habré volgens 'universele rechtsmacht' te kunnen vervolgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden