Vier vragen

Prikstop AstraZeneca en uitstel Janssen: hoe nu verder met de vaccinatiecampagne?

Nog nauwelijks bekomen van de AstraZeneca-prikstop voor 60-minners, dreigt dinsdag ook het vaccin van Janssen uit het medicijnkastje te wiebelen. De impact op de vaccinatiestrategie van het AstraZeneca-nieuws is vooralsnog redelijk beperkt, wat het Janssen-nieuws betreft is de invloed nog onduidelijk. De vier belangrijkste vaccinatievragen.

Een zeventiger krijgt een prik met het Pfizer-vaccin in de GGD-vaccinatiestraat in de RAI in Amsterdam. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Een zeventiger krijgt een prik met het Pfizer-vaccin in de GGD-vaccinatiestraat in de RAI in Amsterdam.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Wat gebeurt er met de zestig-minners die al klaar stonden voor een AstraZeneca-prik?

Het is een grote frustratie voor huisartsen. Hadden zij helemaal uitgezocht wie van hun patiënten tot de hoogrisico-groepen behoorden (mensen met het syndroom van down, met morbide obesitas of bepaalde neurologische aandoeningen), hun uitgenodigd, blij gemaakt met het vooruitzicht hen snel te vaccineren, blijkt al het werk en de vreugde voor niets. Want door hun snelle vaccinatie is nu een streep gezet.

Het gaat om ongeveer 18,5 duizend patiënten, zegt het RIVM. Ongeveer duizend van hen – de patiënten met aandoeningen als ALS en Duchenne – zijn niet mobiel genoeg om naar de GGD te gaan. Zij krijgen in hun eigen woning een prik met Moderna van een organisatie die normaal gesproken reisvaccinaties thuis prikt.

De mensen met het syndroom van Down of met morbide obesitas krijgen van de huisarts een uitnodiging om zich bij de GGD te laten prikken met Pfizer. Binnen twee weken zouden de meesten gevaccineerd moeten zijn.

Wat gebeurt er met de 60-plussers die geen AstraZeneca willen?

Ander probleem: ook veel 60-plussers lijken van het AstraZeneca-vaccin af te zien, hoe klein de kans op bijwerkingen ook is, en hoeveel groter het risico op een ziekenhuis- en/of ic-opname ook in de praktijk blijkt te zijn.

Huisartsen door het hele land melden een veel lagere opkomst dan vóór de prikstop van 60-minners. Er zijn praktijken waar slechts 30 tot 40 procent van de zestigers komt opdagen. Volgens onderzoek van I&O Research heeft 42 procent va de 60-plussers die nog gevaccineerd moeten worden geen behoefte meer aan AstraZeneca.

Op heel veel clementie of extra aandacht hoeven die zestigers niet te rekenen. ‘Het enige wat wij kunnen doen is volmaakt transparant zijn over de risico’s’, zei minister Hugo de Jonge, ‘boven de zestig zijn de vaccins veilig, effectief en ongelooflijk nodig.’

Zestigers hoeven dan ook niet te rekenen op een ander vaccin, zei ook Jaap van Delden, vaccinatie-baas van het RIVM. Voor de mensen die niet opdagen komen er wel ‘veegacties’, zei Van Delden, waarbij de twijfelaars hun prik kunnen inhalen.

Maar het herstellen van het vertrouwen in het vaccin bij zestig-plussers ‘wordt nog een hele kluif’, zegt hoogleraar risicocommunicatie Daniëlle Timmermans van het Amsterdam UMC. ‘De communicatie over het vaccin tot nu toe is er één van chaos en tegenstrijdige uitspraken en straalt uit dat een prik van AstraZeneca een gevaar is.’

Stoppen, weer beginnen, weer stoppen, en dan stoppen boven de zestig, ‘wie gelooft de minister dan nog dat het veilig is? Zeker in wijken waar het vertrouwen in vaccinaties én in de overheid toch al laag is, is dat zwalken funest’.

Volgens Timmermans is de beste oplossing om eerst op een aansprekende manier de risico’s van vaccineren en van niet vaccineren helder te communiceren, en mensen dan een beslissing te laten nemen of zij het vaccin willen, ook als zij onder de zestig zijn. ‘Als mensen met hun huisarts over de risico’s kunnen overleggen, lijkt me dat een heel goed idee.’ Dat is voorlopig niet mogelijk, zegt De Jonge. ‘Tot eind mei hebben we de vaccins heel hard nodig voor de zestigers.’

Maar RIVM-man Van Delden bood huisartsen wel degelijk een opening, of meer: een klein kiertje, om toch zestig-minners die om vaccins smeken in te enten. ‘Ik kan het niet heel veel duidelijker dan: als RIVM zeggen we dat AstraZeneca voor 60-plus is. Als een huisarts toch een andere afweging maakt, is dat een individuele afweging van die huisarts.’

Zijn er nog andere gevolgen van de Astra-stop?

Ja, maar ze zijn te overzien, bezweert De Jonge. Zo blijft de planning dat de zestig-plussers en de hoogrisico-patiënten in de tweede helft van mei allemaal hun eerste prik hebben gehad. En ja, nog steeds moet begin juli elke 18-plusser (die dat wenst) een eerste vaccinatiebewijsje binnen hebben.

Wat er wel verandert: het duurt drie weken langer voordat alle mensen met een ‘medium medisch risico’ (die normaal gesproken voor de griepprik in aanmerking komen) hun eerste prik hebben gehad. Wel zullen zij eerder hun twééde prik hebben gehad, omdat het prikinterval van Pfizer en Moderna (respectievelijk zes en vier weken) beduidend korter is dan van AstraZeneca (12 weken).

Hieruit wordt ook duidelijk dat het ministerie vooralsnog niet gebruik maakt van de mogelijkheid die de Gezondheidsraad maandag bood: om het prikinterval van Pfizer en Moderna óók te verlengen tot 12 weken om zo sneller meer mensen hun eerste prik te laten krijgen. Het Rivm kiest daar voorlopig niet voor, maar rekent het eerst nog een keer door, zegt Van Delden, omdat het effect daarvan pas over zes weken zichtbaar zou worden, en er dan al veel meer vaccins voor handen zijn, en de derde golf naar verwachting op z’n retour.

En Janssen dan? De leveringen liggen stil, de VS stoppen met prikken. Wat betekent dat?

Áls Janssen wegvalt, loopt de vaccinatiestrategie – met name voor de gezonde Nederlanders onder de 40, die vanaf juni aan de beurt zijn – fikse vertraging op. Nederland rekent op drie miljoen vaccins dit kwartaal, waarvan verreweg de meeste in juni. Maar daarover speculeren is nog ‘prematuur’, zegt Van Delden.

Donderdag moeten de eerste prikken worden gezet in de GGZ, en ook de ziekenhuispersoneel is deze week aan de beurt. ‘Maar of dat doorgaat, weet ik nog niet’, zei De Jonge. Daar moet woensdag meer duidelijkheid over komen.

De opgeschorte leveringen raken Nederland nu nog niet. De volgende bestelling zou 26 april binnenkomen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden