Analyse

Prikdwang versus prikvrijheid: waar staat Nederland? ‘Zo’n wet komt er nooit’

Op het Stereo Sundayfestival in Venlo kon je alleen naar binnen met een negatieve coronatest. Beeld Arie Kievit
Op het Stereo Sundayfestival in Venlo kon je alleen naar binnen met een negatieve coronatest.Beeld Arie Kievit

In steeds meer landen, ook om ons heen, wordt vaccinatie voor bepaalde beroepsgroepen verplicht gesteld. En in Nederland? ‘Je zou juridisch gezien vrij makkelijk een vaccinatieplicht kunnen vastleggen, maar zo’n wet gaat nooit door de Kamer komen.’

Emmanuel Macron vindt Fransen die niet gevaccineerd willen worden ‘egoïstisch en onverantwoordelijk’. Joe Biden heeft aangekondigd ‘letterlijk van deur tot deur te gaan’ om de vaccinatiegraad omhoog te krijgen in bepaalde Amerikaanse wijken. Rodrigo Duterte, berucht om zijn spierballentaal, dreigde onlangs om ongevaccineerde Filipijnen op te pakken en hoogstpersoonlijk een prik in hun achterste te steken.

En Mark Rutte en Hugo de Jonge? Die vinden het hoogstens ietwat ‘decadent’ om je niet te laten prikken. Hoewel sommige demonstranten hier al met jodensterren en de tekst ‘ongevaccineerd’ zijn gespot, valt het met de vaccinatiedwang in Nederland tot dusver mee. Er wordt voorzichtig wat druk uitgeoefend met nudging, zoals Rutte dat noemt, consultancytaal voor: vriendelijke duwtjes in de juiste richting.

Vergeleken met veel andere landen is Nederland een oase van keuzevrijheid. Italië, Frankrijk en Griekenland maken vaccinaties voor zorgpersoneel verplicht, in het Verenigd Koninkrijk geldt dat voor thuiszorgmedewerkers. In Indonesië kun je een boete van 300 euro krijgen als je je niet laat inenten. En in Rusland is er officieel geen vaccinatieplicht, maar is het beleid zo geformuleerd dat je er haast niet onderuit komt en ontslagen kunt worden als je weigert.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Verharding van het debat

Toch dreigt ook in Nederland de discussie verder te verharden, zeker als iedereen straks de kans heeft gehad om zich te laten vaccineren, maar er door een te lage bereidheid nog steeds maatregelen nodig zijn. Mensen die zich uit principiële overtuiging niet laten inenten tegen het coronavirus vinden dat er sprake is van apartheid, of op zijn minst van een maatschappelijke tweedeling, waarbij niet-gevaccineerden paria’s worden. Zij vrezen de bijwerkingen van het vaccin, geloven niet in de werking ervan of willen zich niet gedwongen voelen om een prik te laten zetten.

De discussie over een tweedeling roept meerdere vragen op. Kan er ook in Nederland een vaccinplicht worden ingevoerd? Wat zijn de juridische en ethische afwegingen bij het vragen van een vaccinatiebewijs? En mogen ondernemers of werkgevers dat eigenlijk wel doen?

In Nederland zal er geen vaccinatieplicht komen, zeggen vrijwel alle deskundigen. Die zou indruisen tegen onze cultuur op het gebied van gezondheid en inenting. Een vaccinatie is altijd vrijblijvend, omdat het een invasieve ingreep is. Er is hoogstens sprake van drang (zoals een voorkeurspositie voor gevaccineerden), niet van dwang. Na de pokkenuitbraak in 1870 was er voor het laatst een verplichte vaccinatie in Nederland.

Bij een vaccinatieplicht gaat het altijd om een uitruil van diverse grondrechten en vrijheden. Waarden die met elkaar in botsing komen. De vrijheid van de een om geen prik te zetten, staat op gespannen voet met de vrijheid van de ander om een lockdownloos en gezond leven te leiden en niet besmet te raken in de openbare ruimte.

Europees Hof

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens bepaalde in april dat een overheid de vaccinatie van een kind als voorwaarde kan stellen voor toelating op een crèche. De zaak was aangespannen door Tsjechische ouders die wilden dat hun kind zonder inentingen, zoals tegen mazelen en hepatitis, naar een kinderdagverblijf zou kunnen, wat in Tsjechië verboden is. De volksgezondheid heeft volgens het Hof voorrang boven het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer en lichamelijke integriteit.

In Frankrijk, België, Italië en Tsjechië zijn bepaalde vaccinaties verplicht. In Duitsland is het verboden voor kinderdagverblijven om niet-ingeënte kinderen binnen te laten. Ouders riskeren er een hoge boete, van 2.500 euro, als ze hun kinderen niet laten vaccineren. Ook in Nederland zijn er kinderdagverblijven die ongevaccineerde kinderen weigeren, al is daar geen wettelijke basis voor. Er ligt wel al jaren een wetsvoorstel van D66 daarvoor klaar in de Eerste Kamer.

‘We hechten nogal aan zelfbeschikking in Nederland’, zegt Martin Buijsen, hoogleraar recht en gezondheidszorg aan de Erasmus Universiteit. ‘Als de staat daaraan tornt, komen we in verweer.’ Bovendien zijn de groepen die principieel een vaccin weigeren goed georganiseerd en vertegenwoordigd in Nederland. Buijsen: ‘Denk aan de mensen die wonen op de bible belt of aan antroposofen. Je zou juridisch gezien vrij makkelijk een vaccinatieplicht kunnen vastleggen, bijvoorbeeld voor zorgpersoneel, maar zo’n wet gaat nooit door de Kamer komen.’

Nederland is historisch gezien een veilige haven geweest voor mensen met afwijkende opvattingen, zoals de Hugenoten en Sefardische Joden die in de 18de en 17de eeuw vluchtten naar Nederland. ‘Het zit ons in de genen om ook tolerant te zijn voor dissidenten’, zegt Theo Boer, hoogleraar medische ethiek en lid van de Gezondheidsraad. ‘Mensen hebben de vrijheid om fouten te maken, dat gaat er niet door één pandemie uit.’

Vaccinatiebereidheid

In Nederland hebben we altijd zo’n 8 tot 10 procent van de bevolking gehad die zich niet laat inenten tegen de klassieke infectieziekten, zoals de mazelen, polio en hepatitis b. Buijsen: ‘Soms hebben we nog een uitbraak, zoals zes jaar geleden met de mazelen. Maar in principe is die 10 procent beschermd door de 90 procent van de mensen die wel gevaccineerd zijn. Als die 10 procent zou groeien, zouden we pas serieuze problemen krijgen.’

Een vaccinatieplicht is hoogstwaarschijnlijk ook helemaal niet nodig in Nederland. De bereidheid om je in te laten enten tegen het coronavirus is de afgelopen maanden gestaag gegroeid en stond begin juli, volgens een peiling van het RIVM, op 89 procent van de mensen van 16 jaar en ouder. ‘Mogelijk groeit de bereidheid nog iets door’, zegt Buijsen. ‘Het ligt er natuurlijk aan hoe effectief de vaccins zullen blijken tegen varianten, maar in principe moet een vaccinatiegraad van ruim 90 procent voldoende zijn om het virus grotendeels te bedwingen.’

Toch kan een Nederlander zich onder druk gezet voelen om zich te laten inenten. Bijvoorbeeld omdat een werkgever een vaccinatiebewijs verlangt of als ondernemers een bewijs gaan vragen voordat je een winkel, evenement of etablissement in mag of mee mag op een vlucht.

Want ja, private partijen mogen een vaccinatiebewijs vragen als toelating, schreef de Gezondheidsraad begin dit jaar in een advies, maar dan wel onder strikte voorwaarden. Ze moeten kunnen aantonen dat het vaccinatiebewijs een gerechtvaardigd doel dient en noodzakelijk is om dat doel te bereiken. Tijdens de coronapandemie is de zorgplicht zo’n gerechtvaardigd doel: winkeliers en horeca-uitbaters moeten een gezonde omgeving aan klanten kunnen aanbieden.

Het tonen van het vaccinatiebewijs moet ook voldoen aan de eisen van proportionaliteit –de nadelen van de interventie moeten in verhouding staan tot het doel – en subsidiariteit. Dat laatste betekent dat er ook een minder ingrijpend alternatief moet zijn, zoals een bewijs van een negatieve testuitslag. Logischerwijs moet het beleid ook voldoen aan de privacywetgeving en mag het niet in strijd zijn met het discriminatieverbod.

Openbare ruimten

Het is van groot belang, zegt Theo Boer, dat een vaccinatiebewijs of testbewijs niet als toelatingseis geldt voor publieke gebouwen, zoals in de zorg en het openbaar vervoer. Het demissionair kabinet wil bovendien niet dat een negatieve test een voorwaarde wordt voor het volgen van fysiek onderwijs. Toch zijn sommige scholen en universiteiten van plan om naar een bewijs van een vaccinatie of testuitslag te vragen, op vrijwillige basis.

Zolang mensen met een testbewijs dezelfde toegang krijgen tot de horeca, reizen en evenementen als gevaccineerden, is er strikt genomen geen sprake van een maatschappelijke tweedeling, zegt Martin Buijsen. ‘Het zou wel kunnen dat de overheid op een gegeven moment zegt: ga die test maar zelf betalen.’ En wat doe je met de mensen die principieel niet willen testen? ‘Tja, wat kun je daar nog aan doen? Zo ingrijpend is zo’n test niet, dus ik vraag me af of je rekening moet houden met die mensen.’

Ook werkgevers kunnen aan werknemers vragen een vaccinatiebewijs of testbewijs te tonen. Weigeren kan serieuze consequenties hebben, zegt Gerrard Boot, hoogleraar arbeidsrecht aan de Universiteit Leiden. Gevolgen kunnen zijn ontslag, geen uitbetaling van loon of overplaatsing binnen het bedrijf.

Op Curaçao – onder Nederlands recht dus – is er op 16 juli een interessante uitspraak geweest op dat vlak. De rechter stelde een administratief medewerker van het bedrijf Century Trust Curacao in het gelijk toen ze een verzoek tot vaccinatie weigerde. Haar werkgever vond dat ze de veiligheid van de rest van het personeel in gevaar bracht, mede gelet op de kleine ruimte en gebrekkige ventilatiemogelijkheden.

De rechter zei dat ontslag op staande voet in dit geval niet gerechtvaardigd was, omdat er geen vaccinatieplicht geldt. Maar haar arbeidsovereenkomst is alsnog ontbonden. Reden was dat ze minder goed paste in de ‘gewijzigde bedrijfsvoering’ en volgens de werkgever ondermaats presteerde. Maar het weigeren van de vaccinatie heeft ook ‘meegewogen’.

Lichamelijke integriteit

Een werkgever kan in bepaalde gevallen wel degelijk inbreuk maken op de lichamelijke integriteit van een werknemer. Interessant is bijvoorbeeld het Hyatt-arrest uit 2007. De Hoge Raad stelde een Arubaanse hotelketen in het gelijk die haar werknemers een verplichte urinetest wilde laten doen, omdat toeristen niet bediend willen worden door personeel dat onder invloed is van alcohol of drugs. De Hoge Raad vond de urinetest een geschikt middel om een legitiem doel na te streven.

Een ander relevant precedent is de zaak die het beveiligingsbedrijf G4S voerde tegen een van hun brandweermannen die weigerde een test te doen die noodzakelijk was voor zijn werk. De man kreeg een klus bij BP, op een terminal waar tanks stonden die loodhoudende benzine bevatten. BP wilde, zoals te doen gebruikelijk, een bloedtest doen naar de loodwaarden in zijn bloed. De brandweerman weigerde vanwege ‘persoonlijke redenen’ – verdere toelichting wilde hij niet geven. Zowel de kantonrechter, de rechter als de Hoge Raad beslisten in het voordeel van G4S en de man werd ontslagen.

Een vraagstuk dat mogelijk binnenkort opspeelt: kunnen ongevaccineerde werknemers een test weigeren? In veel gevallen zal dat niet zo zijn, denkt Gerrard Boot. ‘Interessant is daarbij een eerdere uitspraak van de kantonrechter die ook gaat over de vraag in hoeverre werknemers moeten voldoen aan coronamaatregelen in verband met de gezondheid van klanten. De rechter stelde een bakker in het gelijk toen deze het loon bevroor van een werknemer die weigerde een mondkapje te dragen.’

Uiteindelijk zal de tweedeling – hoe scherp of vaag die ook is – vanzelf weer verdwijnen, zegt Buijsen. ‘Het lijkt onwaarschijnlijk dat het coronavirus helemaal zal uitdoven. Het zal altijd weer kunnen opspelen, zoals bij de mazelen. Maar voor de mazelen vragen we ook geen vaccinatiebewijs of negatieve testuitslag. Ooit kunnen we daar ook mee ophouden voor corona. Maar we hebben nog een lange weg te gaan.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden