'Prijsafspraken olieconcerns zijn hard te maken'

Ondanks indirect bewijs in een ECD-rapport worden de oliemaatschappijen niet vervolgd voor prijsafspraken. De officier van justitie mocht geen economisch expert inschakelen....

'Ik betreur het dat het Openbaar Ministerie niet tot een vervolgonderzoek naar de prijsafspraken van de oliemaatschappijen is overgegaan', zegt E. van Damme, autoriteit op het gebied van mededinging en werkzaam bij de Katholieke Universiteit Brabant. Hij meent, na inzage van een rapport van de Economische controledienst (ECD), dat het duidelijk is dat de consument niet heeft geprofiteerd van prijsverlagingen. Maar de grote vraag is: is dit fout? En zo ja, hoe bewijs je dat?

Het Openbaar Ministerie (OM) seponeerde drie weken geleden het ECD-rapport. Volgens dit onderzoek hebben de oliemaatschappijen de benzineprijzen kunstmatig hoog gehouden, hetgeen ten strengste is verboden.

Directe bewijzen staan niet in de ECD-rapportage. Toch spreekt de ECD van een misdrijf. Van Damme denkt dat eventuele prijsafspraken via een nieuw onderzoek hard kunnen worden gemaakt. 'Ik weet niet waarom dat niet is gebeurd, heeft men niet hard genoeg gezocht, wilde men dingen buiten beeld laten of was het er gewoon niet? Jammer, jammer.'

De kern van het ECD-rappport zit volgens Van Damme in het niet doorgeven aan de consument van de afschaffing van de zelfsbedieningskorting, in 1995. 'Het lijkt me dat je dit niet anders kan verklaren dan als geregisseerde actie. Anders zou wel één van de zelfbedieningspompen de prijzen hebben verlaagd. Waarom is de prijsverlaging van ruwe olie niet doorgegeven aan de klant, maar onder leiding van de Bovag gebruikt om de marge van de pomphouders te vergroten? Er moeten toch notulen bij bijvoorbeeld de Bovag te vinden zijn?'

De andere aantijgingen die de ECD naar voren bracht, vindt Van Damme moeilijker te bewijzen. Volgens de ECD kregen alle pomphouders dezelfde marge (de Bovagmarge) van de olieconcerns. 'Dat mag op zich. Elke marktpartij mag met simpele prijsschema's werken. Ook al is deze adviesprijs van Shell afkomstig. Dat maakt niet uit, want pomphouders sluiten op vrijwillige en individuele basis een contract met de maatschappijen. Ze mogen van de adviesprijs afwijken, er is dus sprake van handelingsvrijheid. Als het geen geregisseerde actie is, is er geen overtreding van de wet, hoewel het de facto wel als een kartel werkt.'

Ook de extra korting die de grote oliemaatschappijen aan de eigen pomphouders geven om de concurrentie van bijvoorbeeld de witte pompen tegen te gaan, hoeft niet per se een overtreding van de huidige mededingingswet te zijn. 'Dit hoeft evenmin een gecoördineerde actie te zijn. Het kan ook een strategische beslissing van de individuele maatschappijen zijn, die historisch is gegroeid en blijkt te werken.'

Volgens Van Damme is pas sprake van een overtreding als misbruik wordt gemaakt van een economische machtspositie. Maar dat is lastig aan te tonen. 'Je moet dan een relevante markt bepalen. Is dat geheel Nederland, dan is het duidelijk. Geen enkel olieconcern heeft een meerderheid, en dus een machtspositie. Shell is marktleider met ongeveer 30 procent.'

Hoewel op nationaal niveau geen sprake is van machtsmisbruik, kan dit op lokaal niveau anders uitpakken. Esso kan bijvoorbeeld op de plaatselijke markt 75 procent marktaandeel hebben. Volgens Van Damme vergt dit 'veel en lastig spitwerk'.

Het ECD-rapport doorlezend, concludeert Van Damme dat veel zaken in de praktijk zijn gegroeid. Zo valt de 'Bovagmarge' (dezelfde marge voor elke pomphouder) toe te schrijven aan de overheid, meent hij. Ten tijde van de oliecrises in de jaren zeventig, toen de prijzen van ruwe olie de pan uitrezen, stelde de regering in overleg met de olieconcerns maximumprijzen voor benzine vast. 'De olieconcerns zijn klaarblijkelijk met het overleg doorgegaan.' Van Damme had graag een grondig onderzoek van het OM gezien. 'Nu mis je een grote kans prijsafspraken te bewijzen'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden