Preventie van genocide kan alleen met ruime opvatting

Hoe kan een genocide worden voorkomen? Hoe kunnen we wéten dat een conflict op een genocide zou zijn uitgedraaid, zonder dat die ramp zich werkelijk voltrekt?...

Annan pleitte voor het instellen van een Comité over Preventie van Genocide en het aanstellen van een Speciale Rapporteur, die de Veiligheidsraad direct kan waarschuwen. Die rapporteur zou kantoor moeten houden bij Hoge Commissaris voor de Mensenrechten, 'om het verband, dat vaak over het hoofd wordt gezien tot het te laat is, tussen grootschalige en systematische schendingen van mensenrechten en bedreigingen van internationale vrede en veiligheid duidelijk te maken'.

Annan gebruikt en wijdere omschrijving dan 'genocide', gedefinieerd in de conventie. Ook de slotdeclaratie die vertegenwoordigers van 58 landen en dertien internationale organisaties woensdag op het forum, georganiseerd door de Zweedse regering, aannamen, is wijder: 'genocide, massamoord en etnische zuivering'. Om die te voorkomen moet de 'genocidale dreiging'

op tijd worden onderkend. Er moet verder actie worden ondernomen teegn 'dodelijke conflicten', tegen 'genocidale ideologieën en opruii¿ng tot genocide'.

De term genocide is tijdens de Tweede Wereldoorlog bedacht door de Poolse jurist Raphael Lemkin, die 49 familieleden verloor in de genocide van de nazi's op de joden. Samantha Power beschrijft in A Problem from Hell, America and the Age of Genocide uit 2002 meeslepend hoe Lemkin vele jaren lang onvermoeibaar ijverde voor zijn genocidewet. Een strikte afbakening was nodig, vond hij, anders zouden de machtige landen nooit instemmen, omdat ze niet verplicht wilden worden bij elke narigheid in de wereld in te grijpen.

Van de andere kant kon de conventie niet alleen betrekking hebben op het massaal vermóorden van leden van een bepaalde bevolkingsgroep, want dat criterium is pas vast te stellen als het te laat is. Zo kwam in artikel 2 de formulering 'het voornemen te vernietigen' terecht, en werden in artikel 3 niet alleen de genocide zelf maar ook samenzwering tot genocide, ophitsen tot genocide, poging tot genocide en medeplichtigheid aan genocide strafbaar gesteld.

De Verenigde Staten haakten om deze formuleringen af, uit zorg dat Amerikaanse burgers er last mee zouden kunnen krijgen, bijvoorbeeld in de kwestie van rassensegregatie in het Amerikaanse zuiden (de VS verwerpen nu het Internationaal Strafhof met een vergelijkbaar argument). Zo gebeurde het dat het belangrijkste land niet meedeed toen de conventie in 1951 van kracht werd en pas bijna veertig jaar later alsnog tekende. Lemkin was in 1959 in frustratie gestorven aan een hartaanval.

Wat zou hij gedacht hebben van de bittere ironie dat de Amerikaanse regering in 1994 juist vanwege de genocideconventie ervoor terugschrok de genocide in Rwanda bij zijn naam te noemen, vanwege de verplichting tot ingrijpen? Dat de Veiligheidsraad over de juiste betiteling van de etnische moordpartijen debatteerde terwijl de moordenaars ongestoord hun gang konden gaan?

Dat is de nachtmerrie van schuld en boete die Annan achtervolgt. Evenals Srebrenica. In zijn korte, maar belangrijke rede in Stockholm noemde hij die drama's en de lessen die eruit zijn getrokken. Iedereen treft blaam, zij hij, maar toch het meest de lidstaten van VN in de Veiligheidsraad. De belangrijkste les blijft, zei hij, dat een perfect waarschuwingssysteem niets uithaalt als de politieke wil om iets te doen ontbreekt.

Want waarschuwingen waren er wel, of hadden er kunnen zijn in Srebrenica met het Nederlandse contingent ter plekke en in Rwanda met de VN-vredesmacht. Deze maand legde de commandant van die VNmacht in die tijd een getuigenis af voor het Rwanda Tribunaal. De Canadese generaal Dallaire verhaalde hoe hij gek werd dat zijn noodkreten bewust werden genegeerd.

Dallaire is er bovendien van overtuigd dat de genocide had kunnen worden voorkomen als de VN wel van tevoren waren opgetreden tegen de haat-radiozender van de Hutu-extremisten, tegen samenzweerders, tegen ophitsers. Daarom is wijde opvatting van 'genocide' onontkoombaar. Een speciale rapporteur kan de beschamende haarkloverij over definities in de Veiligheidsraad wellicht voorkomen.

Een genocide die niet doorging, valt nooit te bewijzen, maar meestal is er weinig verbeelding voor nodig om in te zien wat er zonder tijdige inmenging was gebeurd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden