'Prestatieloon alleen geschikt voor zwakke scholen'

Docenten zouden betaald moeten worden naar de prestatie die zij leveren, dat is de vurige wens van dit kabinet. Maar het is trekken aan een dood paard. Alleen op zwakke scholen kan prestatiebeloning werken, betoogt Ferry Haan.

Het kabinet heeft 200 miljoen euro in de begroting ingeboekt voor de invoering van de prestatiebeloning in het onderwijs. Vlak voor de vakantie trokken onderzoekers langs scholen om hen te verleiden tot experimenteren. Maar het is trekken aan een dood paard. De docenten willen niet. De scholen willen niet. Het geld kan beter worden besteed.

Prestatieloon voor docenten is modieus sinds Barack Obama, president van Amerika, met plannen in deze richting kwam. Dat in Nederland veel politieke partijen ook met dergelijke voornemens kwamen, zou wel eens de schuld kunnen zijn van het Centraal Planbureau. In de doorrekening van de verkiezingsprogramma's zetten de rekenmeesters een plus bij prestatieloon. Op basis van heel beperkt Israëlisch onderzoek, werd een positief effect verwacht op de productiviteit in het onderwijs, wanneer de docenten op hun prestaties worden afgerekend. Wanneer het CPB een maatregel effectief vindt, dan verschijnt deze al snel in veel verkiezingsprogramma's.

Heel veel meer onderzoek naar prestatieloon bestond niet, zo erkende ook het CPB. Inmiddels is de academische gemeenschap aan het werk gegaan. Helaas voor Obama, en voor het Nederlandse kabinet, zijn de eerste resultaten niet positief. Vorig jaar vond een onderzoek van het National Center on Performance van de Amerikaanse Vanderbilt University geen enkel effect van individueel prestatieloon op de prestaties van leerlingen. 'Niet-effectief', was het oordeel. De universiteit onderzocht niet de beloning van prestaties van hele teams of afdelingen. Hier zou meer onderzoek naar gedaan moeten worden, suggereren de Amerikanen.

Binnen het kabinet bestaat een interessante tegenstelling tussen de VVD en het CDA over prestatiebeloning. De CDA-minister van Onderwijs, Marja van Bijsterveldt, is voorstander van teambeloning, terwijl de VVD-staatssecretaris van Onderwijs Halbe Zijlstra juist een voorstander is van individueel prestatieloon. Dit gevecht is nog niet beslist. Als tussenoplossing zijn onderzoekers (en scholen) uitgenodigd te experimenteren met beide vormen van beloning.

Mal voorstel
Ondertussen heeft de Onderwijsraad zich ook gemengd in de discussie. De raad ziet niet veel in prestatiebeloning en stelt als alternatief voor dat elke school 5 procent van de docenten het stempel 'excellent' geeft. Deze docenten zouden met het prestatiebeloninggeld extra beloond kunnen worden. Een mal voorstel, vooral omdat volgens de Onderwijsraad deze puike docenten minder les zouden moeten geven.

Het kabinet kiest er voor om de bal te leggen bij onderzoekers die scholen moeten overtuigen mee te doen aan experimenten. De afgelopen maanden zijn veel scholen bezocht, waaronder de mijne. De wetenschappers vingen echter meestal bot. Ondanks lonkende subsidies, houden scholen de boot af. Ze zijn bang voor spanningen en scheve ogen in de docentenkamer. Ik geef de scholen gelijk.

De onderwijsbonden zijn ook mordicus tegen. Op hen ben ik meestal niet zo dol, maar op het punt van prestatieloon in het onderwijs ben ik het met ze eens. Als econoom ben ik er van overtuigd dat de juiste prikkels docenten tot betere prestaties kunnen overhalen. Individuele financiële prikkels zijn hier echter niet geschikt voor. Het werk van een docent lijkt behoorlijk solitair. Eén docent per klas per vak. Toch is het werk juist collegiaal. Docenten maken deel uit van secties, teams en/of afdelingen. Docenten delen materiaal. Docenten informeren elkaar over wetenswaardigheden rond leerlingen. Positief en negatief. Docenten werken samen aan projecten binnen de school. De docenten bepalen samen het klimaat in de school. Deze collegialiteit maakt werken in het onderwijs ook zo leuk (als het goed is).

Daarbij is de vraag welke docent of welk team verantwoordelijk is voor de prestaties van leerlingen niet makkelijk te beantwoorden. Ik zit bijvoorbeeld zelf in een vwo-bovenbouwteam. Ik geef echter ook les aan 3, 4, en 5 havo en aan 3 vwo. Wanneer het best presterende team een extra beloning krijgt, dan zou ik een prikkel hebben om deze klassen minder goed les te geven. Aan de andere kant profiteert mijn team van inspanningen van docenten uit het havoteam. Het lijkt mij onmogelijk om teamprestaties zo te formuleren dat docenten buiten het team er geen invloed op hebben.

Angst
Mijn grote angst is dat wanneer docenten onderling gaan concurreren om prestatiebonussen, aan samenwerken en delen van informatie snel een einde zou kunnen komen. Op korte termijn kunnen de prestaties verbeteren, maar op lange termijn raken de onderlinge verhoudingen gecorrumpeerd. Een rampzalige ontwikkeling.

Ik zie één grote uitzondering waar prestatiebeloning zou kunnen werken: zwakke scholen. Wanneer de onderwijsinspectie negatief oordeelt over een school, dan is het meestal goed mis. Docenten met mogelijkheden proberen het zinkende schip te verlaten. Anderen blijven verzuurd achter. De school zakt weg in een spiraal omlaag. Wanneer de directie en leerkrachten door prestatiebeloning een school uit deze spiraal zouden kunnen krijgen, dan is veel gewonnen. Het risico op scheve ogen telt in een zwakke school niet. Bij een zwakke school weegt de korte termijn veel zwaarder dan de lange. De Israëlische onderzoeken, die positieve effecten vonden van prestatiebeloning, betroffen ook bijna allemaal zwakke scholen.

Lodewijk Asscher, onderwijswethouder in Amsterdam, heeft aangetoond dat onder druk van sluiting de prestaties van zwakke basisscholen snel kunnen verbeteren. Wanneer een minder zwaar middel als prestatieloon ook werkt, dan ben ik daar niet tegen. Onderzoek de prestatiebeloning dus vooral op scholen met problemen. Val scholen met voldoende resultaten niet lastig. Het merendeel van de gereserveerde 200 miljoen euro kan het kabinet veel en veel beter aan andere onderwijszaken besteden.

Ferry Haan

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden