Analyse Brazilië

Presidentskandidaat Haddad moet door het stof om de Braziliaanse kiezer voor zich te winnen – en dan nog is de kans klein dat hij wint

De extreemrechtse Jair Bolsonaro heeft zondag in Brazilië met een riante meerderheid de eerste ronde van de verkiezingen gewonnen. De uitslag toont aan dat Brazilianen de buik vol hebben van de gevestigde politiek, en weinig waarde hechten aan de bescherming van burgerrechten en minderheden. Tegenkandidaat Fernando Haddad heeft drie weken om het tij te keren, maar zal daarvoor eerst door het stof moeten kruipen.

Jair Bolsonaro van de Sociaal Liberale Partij (PSL) nadat hij gestemd heeft tijdens de algemene verkiezingen in Rio de Janeiro. Beeld AFP

De oer-conservatieve en autoritaire legerkapitein Bolsonaro kreeg 46 procent van de stemmen, en staat op 28 oktober tegenover de linkse Haddad (29 procent), oud-burgemeester van São Paulo. Ook in het Congres heeft Bolsonaro’s Sociaal Liberale Partij alle verwachtingen overtroffen. De PSL, waar Bolsonaro zich pas dit jaar bij aansloot, schoot van 1 naar 52 zetels in de Tweede Kamer. Ook in de gouverneursverkiezingen deden Bolsonaro’s bondgenoten het goed.

De peilingen hadden voorspeld dat het Congres grotendeels intact zou blijven. Het tegengestelde is gebeurd. De Brazilianen hebben afgerekend met gevestigde partijen, corrupte politici zijn afgestraft en verliezen hun zetels. Zodra het nieuwe parlement zitting neemt, kunnen zij worden opgepakt en vervolgd. Het Congres wordt nog rechtser en conservatiever dan het al was. Dat maakt regeren voor Bolsonaro eenvoudiger, mocht hij winnen op 28 oktober.

Bolsonaro bevindt zich in een riante positie. Sinds hij op 6 september tijdens een campagnebijeenkomst werd neergestoken, voert hij alleen nog op socialemediacampagne. Een leger van fans verspreidt dagelijks een spervuur aan nepnieuws over met name Haddad op Facebook, Twitter en in openbare WhatsApp-groepen. Bolsonaro hoeft die tactiek alleen maar vol te houden, en zal inhoudelijke debatten zoveel mogelijk vermijden.

Op zoek naar bondgenoten

Om nog enige kans te maken moet Haddad van Arbeiderspartij PT een alliantie smeden met andere partijen. Bolsonaro maakt geen geheim van zijn nostalgie voor de dictatuur, hij verheerlijkt marteling en het doodschieten van criminelen en andere ongehoorzame burgers. Haddad gaat nu op zoek naar bondgenoten om samen ‘de democratie te redden’. Zondagavond in zijn toespraak deed hij al een voorzet.

Haddad zal het daarbij over een andere boeg moeten gooien. Tot nu toe presenteerde hij zich als een politieke reïncarnatie van Luiz Inácio Lula da Silva, oud-president en een van de oprichters van PT. ‘Lula’ is nog altijd erg populair maar zit een gevangenisstraf uit wegens corruptie en kon daardoor niet meedoen aan de verkiezingen. Haddad beloofde tijdens zijn campagne het Brazilië van Lula terug te brengen.

Maar hoewel Lula bij een deel van de bevolking warme gevoelens losmaakt, is het succes van Bolsonaro grotendeels te wijten aan de haat voor de PT-leider. De partij heeft een hoofdrol gespeeld bij een corruptieschandaal waarbij ook de andere gevestigde partijen betrokken zijn. Lula is voor veel kiezers de grootste crimineel van allemaal. ‘Liever een racistische homofoob aan de macht, dan het regeringspaleis weer terug in handen van dieven’, zeggen zij.

PT-mantra’s

Om de tweede ronde te kunnen winnen, moet Haddad dus afstand nemen van Lula. En dat niet alleen, de PT zal ook uit de slachtofferrol moeten kruipen. ‘De impeachment van (oud-president, red.) Dilma Rousseff in 2016 was een staatsgreep, Lula is een politiek gevangene, het onderzoek naar corruptie is een politiek gemotiveerde heksenjacht.’ Als Haddad deze PT-mantra’s blijft herhalen, gaat Bolsonaro er met de winst vandoor.

De PT is de Brazilianen bovendien een excuus schuldig. Het staat buiten kijf dat de partij zich schuldig heeft gemaakt aan grootschalige corruptie. Haddad moet door het stof en op zijn knieën beloven dat PT heeft geleerd van het verleden. Hij moet de gematigde kiezers ervan overtuigen dat de partij een tweede kans verdient en een nieuwe weg zal inslaan.

Verder is het van groot belang dat Haddad zich uitspreekt tegen de regering van Venezuela. Het buurland is onder president Nicolás Maduro afgegleden naar een socialistische dictatuur. De economie ligt in puin, de bevolking lijdt honger, en miljoenen Venezolanen zijn op de vlucht geslagen. ‘Dit is ons toekomstbeeld als links de verkiezingen wint’, zo houdt Bolsonaro zijn kiezers voor.

Maduro veroordelen

Haddad laat zich vooralsnog alleen in algemene termen uit over Venezuela: ‘We moeten de Venezolanen helpen de weg naar democratie te bewandelen.’ Als hij president wil worden, moet hij het regime van Maduro veroordelen en de kiezers duidelijk maken dat juist Bolsonaro het land richting Venezuela duwt: net als Maduro wil de extreemrechtse politicus de politieke invloed van militairen flink vergroten, en dissidenten met geweld de mond snoeren.

De giftige sfeer in het land zal verslechteren. In de eerste ronde riep Bolsonaro al op om ‘PT-stemmers neer te schieten’, niets wijst erop dat hij zijn toon zal matigen. In de nacht van zondag op maandag viel een eerste slachtoffer. Romualdo Rosário da Costa, een gerenommeerd capoeira-meester, componist en danser, werd vermoord na een politieke discussie in een café. Volgens getuigen nam Da Costa het op voor Haddad. Hij is met twaalf messteken vermoord door een Bolsonaro-aanhanger.

Als burgemeester van São Paulo was Haddad een gematigd links bestuurder. Hij heeft de schatkist prima bewaakt en veel investeerders naar de stad weten te lokken. Haddad is een academicus, een econoom en filosoof met een indrukwekkende dossierkennis en een beheerste manier van spreken. Dat is het gezicht dat hij moet laten zien de komende weken. En dan nog maakt hij een kleine kans.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.