Analyse Presidentsverkiezingen Burundi

President Nkurunziza trekt de trukendoos open van de hedendaagse Afrikaanse leider die aan de macht wil blijven

President Pierre Nkurunziza van Burundi in de hoofdstad Bujumbura. Hij regeert sinds 2005. Vandaag beslist een referendum over de vraag of hij tot 2034 kan aanblijven. Foto AFP

Burundi stemt donderdag over een presidentstermijn tot 2034. Het tekent een trend in Afrika: autocratie met een saus van democratische goedkeuring. Leiders voelen zich gesterkt door het voorbeeld van de Chinese president Xi Jinping. Eindeloos aanblijven, wat het volk er ook van vindt. 

Pierre Nkurunziza is graag de gewone jongen. De voormalige sportdocent en wedergeboren christen voetbalt als spits van Alléluia FC geregeld een potje tegen de plattelanders in Burundi. Maar dat de president in werkelijkheid vedette-neigingen heeft, bleek in februari. Tegenspelers tackelden hem wat veel. Twee bestuurders van het dorpje van de wederpartij werden opgepakt. De beschuldiging: samenzweren tegen de president.

De ongelijke spelregels gelden ook in de Burundese politiek. Nkurunziza (54) trekt de trukendoos open van de hedendaagse Afrikaanse leider die aan de macht wil blijven: hij gebruikt ‘democratische’ instrumenten voor ondemocratische doeleinden.

Zo is er vandaag in Burundi een referendum. Wint Nkurunziza, dan wordt de grondwet aangepast en kan de man die regeert sinds 2005 in theorie aanblijven tot 2034. Het volk mag zich dus uitspreken, maar tegen een achtergrond van omkoping, dreiging door de jeugdmilitie Imbonerakure (‘zij die ver zien’) en kneveling van mensenrechtenactivisten en media.

Nkurunziza kan straks zeggen dat het volk toch heeft gesproken. Botte machtsgrepen zijn in Afrika lastiger te verkopen dan dertig, veertig jaar geleden, toen de buitenwereld bezig was met de Koude Oorlog en er nog geen internet bestond. Nkurunziza bewandelt nu de weg van collega’s die via ‘nette’ grondwetswijzigingen hun positie bestendigen en legitimiteit opeisen in de internationale arena. Paul Kagame van Rwanda. Yoweri Museveni van Oeganda. Denis Sassou Nguesso van Congo-Brazzaville.

Wereldtoneel 

Het is een aanpak die ook grotere spelers op het wereldtoneel aanspreekt. Autocratie met een saus van democratische goedkeuring is een trend van het Turkije van Recep Tayyip Erdoğan en het Rusland van Vladimir Poetin tot onlangs nog het China van Xi Jinping.

De methode garandeert in Afrika overigens geen succes, zoals in 2014 bleek in Burkina Faso. Blaise Compaoré leek het een goed idee om het volk te laten instemmen met zijn plan om zijn ambtstermijn te voorzien van elastiek. Het volk stak het parlement in de fik en Compaoré vluchtte de grens over.

In Burundi is er eveneens potentieel voor onrust. Het kleine land midden in Afrika gaat gebukt onder sporadisch geweld sinds een mislukte staatsgreep tegen Nkurunziza in 2015. De couppoging volgde op Nkurunziza’s kandidaatstelling voor een omstreden derde termijn als president. Volgens de VN zijn er zo’n 1.200 doden gevallen en zijn meer dan 400 duizend Burundezen op de vlucht geslagen. Vrijdagnacht werden 26 mensen gedood bij een schimmige aanval die de nervositeit rondom het referendum van vandaag verder vergroot.

Burundi kent grofweg dezelfde etnische samenstelling als buurland Rwanda: een grote meerderheid van Hutu’s en een kleine minderheid van Tutsi’s. Ook Burundi doorliep in de tweede helft van de vorige eeuw geweldscycli met honderdduizenden doden tot gevolg. Pierre Nkurunziza’s vader was Hutu, zijn moeder Tutsi. Zijn vader werd in de jaren zeventig gedood tijdens aanvallen op Hutu’s. Nkurunziza raakte na een opleiding tot sportdocent betrokken bij een Hutubeweging in de jaren negentig. In 2005 werd hij president, nadat het vredesakkoord van Arusha (Tanzania) een einde had gemaakt aan de burgeroorlog.

Isolement 

De vrees is nu dat Nkurunziza met zijn geplande grondwetswijziging een bom legt onder de Arusha-afspraken. Het vredesakkoord werd in 2005 bezegeld met een nieuwe constitutie. Als een deel van die grondwet nu wordt gewijzigd, blijft de rest dan wel overeind? Een belangrijke vraag, want het Arusha-akkoord geldt als het fundament van de (betrekkelijke) stabiliteit in het land sinds 2005. Het akkoord voorzag bijvoorbeeld in de eerlijke verdeling van militaire en politieke posten tussen Hutu’s en Tutsi’s. De recente tegenstellingen in Burundi spelen zich niet zuiver af langs etnische lijnen – een illustratie wellicht van het tamelijke succes van ‘Arusha’. Maar de herinnering aan het bloedige verleden leeft in de hoofden van velen. Nkurunziza’s regeringspartij heeft bovendien de laatste jaren al meer en meer macht naar zich toegetrokken, in weerwil van ‘Arusha’.

Nkurunziza leidt intussen zijn land naar een isolement. Donoren houden hulp in. Vorig jaar trok Burundi zich als eerste staat terug uit het Statuut van Rome, de grondslag van het Internationaal Strafhof. Aanklaagster Fatou Bensouda onderzoekt de gewelddadigheden in Burundi rond Nkurunziza’s verkiezingsoverwinning van 2015.

Nkurunziza lijkt zich ook binnen Burundi te isoleren. Tijdens kabinetsvergaderingen luistert hij amper, zeggen ingewijden volgens het tijdschrift Africa Confidential. Hij zou zich vooral verlaten op bijstand van bovenaf. Volgens zijn woordvoerder bestuurt Nkurunziza met de zegen van God, die er tijdens de burgeroorlog op toezag dat hij overleefde. Nkurunziza bidt in de evangelische Kerk van de Rots in de hoofdstad Bujumbura. Zijn echtgenote Denise is daar predikante. 

Burundi.