President Jeltsin regeert en ministers maken fouten

Met een olijke kneep in de bil van minister van Buitenlandse Zaken Kozyrev is president Jeltsin uit Rusland vertrokken naar de topontmoeting met president Clinton....

BERT LANTING

Van onze correspondent

MOSKOU

Kozyrev zelf stond er wat schaapachtig bij, toen Jeltsin de verslaggevers op het vliegveld vertelde dat de minister hem gevraagd had of hij nog wel mee zou gaan naar Frankrijk en de VS. 'Ik antwoordde: ga maar mee, voorlopig nog wel', vertelde Jeltsin met een brede grijns.

Kozyrev mag dus nog blijven, maar politiek is hij dood, morsdood. Na de publieke vernedering die Jeltsin hem heeft laten ondergaan, zullen Kozyrevs collega's in het buitenland hem alleen uit beleefdheid nog serieus nemen. Maar echte zaken vallen er met deze minister niet meer te doen. Zijn buitenlandse gesprekspartners zullen steeds het gevoel hebben dat ze misschien beter kunnen praten met de 'sterke man' die Jeltsin als onderminister wil benoemen om Kozyrev bij te staan.

De vraag is natuurlijk waarom Jeltsin de liberale minister van Buitenlandse Zaken in het openbaar heeft laten afgaan aan de vooravond van het bezoek aan de VS, waar hun lastige onderhandelingen te wachten staan over zaken als de de uitbreiding van de NAVO en de vraag wie het commando moet krijgen over vredesmacht in Bosnië-Herzegowina.

Sommigen leggen het uit als een signaal aan Clinton dat de tijd van zoete broodjes bakken - de Kozyrev-periode - voorbij is en dat het nu menens wordt: als de NAVO niet afziet van de uitbreidingsplannen, komt de vriendschap met Rusland op het spel te staan. Dat is inderdaad de boodschap die Jeltsin aan Clinton wil overbrengen, maar moet hij daarvoor zo'n curieuze toer uithalen?

Het lijkt er meer op dat de Russische president zich versproken heeft - het besluit Kozyrev te ontslaan was waarschijnlijk al gevallen, maar zou pas bekend gemaakt worden, zodra er een geschikte nieuwe kandidaat voor de post gevonden was. Pas achteraf realiseerde Jeltsin zich dat hij zijn minister voortijdig onthoofd had. Wat doe je dan? Je plakt het hoofd er zo goed en zo kwaad als het gaat weer op.

Het is niet de eerste keer dat Jeltsin zijn kromzwaard op dergelijke achteloze wijze hanteert. Vorige maand hakte hij onverwacht het hoofd af van een andere trouwe bondgenoot: waarnemend procureur-generaal Iljoesjenko. Maandenlang had hij hem overeind gehouden temidden van de stormen van kritiek en opeens liet hij Iljoesjenko vallen als een baksteen.

De publieke executies worden in Moskou geïnterpreteerd als een teken dat Jeltsin zich aan het warm lopen is voor de presidentsverkiezingen van juni volgend jaar. Deze zomer zag het er nog naar uit dat Jeltsin zich misschien tevreden zou stellen met een plaats in de geschiedenisboeken als de grondlegger van het nieuwe, democratische Rusland en dat hij het stokje zou overdragen aan Tsjernomyrdin, zijn trouwe premier. Maar de energieke wijze waarop Jeltsin nu weer door de porceleinkasten banjert en tussendoor voor het oog van de wereldpers zijn secretaresses ondeugend knijpt (geen probleem in Rusland), wijst erop dat de president van plan is nog enige jaren in het Kremlin door te brengen.

Met het oog op de presidentsverkiezingen is Jeltsin nu begonnen zich te ontdoen van zijn medewerkers die politieke schade hebben opgelopen: Iljoesjenko, Kozyrev en zometeen, zo wordt verwacht, ook de uiterst impopulaire minister van Defensie Gratsjov.

Jeltsin wees Gratsjov deze week al zijn plaats door hem op te dragen gehoor te geven aan een dagvaarding van een Moskouse rechter. Die wil de minister horen in het proces wegens smaad dat hij tegen een krant heeft aangespannen. Gratsjov was eerst van plan het bevel van de rechter aan zijn laars te lappen, maar zegde op last van Jeltsin braaf een bezoek aan Griekenland af.

Een veeg teken voor Gratsjov is verder dat Jeltsin bezig is afstand te nemen van het fiasco van de oorlog in Tsjetsjenië. Jeltsin spreekt nu van de 'grootste teleurstelling' van zijn presidentschap, erkent dat er fouten zijn gemaakt en hamert er nu op dat het conflict alleen politiek valt op te lossen.

Het gemak waarmee Jeltsin de schuld voor de minder geslaagde onderdelen van zijn beleid kan afschuiven is één van de privileges die de president in het nieuwe Russische constitutionele systeem heeft. Hij is de baas, maar zijn ministers dragen de verantwoordelijkheid: voor het werk én als het mis gaat.

Het is een constructie die heel goed lijkt te passen op het oude Russische volksgeloof: vadertje tsaar heeft het beste met ons voor, maar het zijn de mensen om hem heen die er een puinhoop van maken. De vraag is alleen of de Russen daar nu nog in geloven.

Bert Lanting

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden