Analyse Overwinning Erdogan

President Erdogan heeft op alle fronten gewonnen, hier de vijf belangrijkste

De Turkse president Erdogan heeft met de verkiezingen van zondag alles binnengehaald wat hij wilde. Wat betekent een versterkt presidentschap plus een verzwakt parlement voor Turkije?

Beeld AFP

De verkiezingen van zondag in Turkije hebben het project bezegeld waaraan president Recep Tayyip Erdogan jaren heeft gewerkt: de invoering van een presidentieel systeem. De nieuwe grondwet werd vorig jaar al per referendum door de bevolking goedgekeurd, maar de daadwerkelijke verbouwing van Turkijes bestuurlijke en staatsrechtelijke infrastructuur liet op zich wachten. Bureaucratie en regering leefden sindsdien in een niemandsland tussen oud en nieuw. Met ingang van heden, zo heeft Erdogan aangekondigd, gaat hij doorpakken. 

Hij gaat een nieuwe regering samenstellen zónder premier. De president zit voortaan de ministerraad voor. Hij kan decreten uitvaardigen, ‘de begroting opstellen, naar hartelust ministers ontslaan en benoemen. Hij benoemt de vicepresidenten en topbureaucraten. Ministeries worden samengevoegd, hun aantal gaat terug van 21 naar 16. De machtige adviesorganen voor de belangrijkste beleidsvelden (leger, nationale veiligheid, economie, inlichtingen) gaan direct rapporteren aan de president.

Volgens de AKP is sterk leiderschap nodig om te voorkomen dat Turkije terugvalt in de politieke chaos die in het verleden vaak heerste onder wankele coalitieregeringen. ‘Veel Turken denken bitter terug aan de aardbeving in Izmit in 1999, en het onvermogen van de regering om voor de slachtoffers te zorgen’, schreef de AKP-gezinde krant Daily Sabah maandag. ‘Het was een ommekeer die de weg plaveide voor een nieuwe politieke partij.’

Positie Erdogan


Erdogan is door zijn herverkiezing verzekerd van een uitzonderlijke plaats in de Turkse geschiedschrijving, pal achter Kemal Atatürk, stichter van de republiek. Door de nieuwe grondwet kan hij nog zeker twee termijnen aanblijven (mits herkozen), en mogelijk zelfs een derde, tot 2032. De ‘nieuwe sultan’, wordt hij genoemd. Hij regeert vanuit het 1.100 kamers tellende Witte Paleis in Ankara en miljoenen Turken vinden dat hij daar volkomen op zijn plaats is. Voor hen is hij een vaderfiguur, die Turkije ingrijpend heeft veranderd - ten goede. De megaprojecten zijn de trots van het Erdogan-bewind. De bouw van scholen, ziekenhuizen, wegen, vliegvelden en winkelcentra heeft voor velen het leven beter gemaakt. Daarvoor is vooral de lagere middenklasse van conservatieve moslims hem diep dankbaar.

Op papier lijkt het presidentieel systeem op dat van de VS. Met één belangrijk verschil: de Amerikaanse politieke cultuur wemelt van de mechanismen die het de president lastig kunnen maken. ‘De nieuwe grondwet is een handicap voor de democratie’, zegt Sinan Ülgen, hoofd van de denktank EDAM in Istanbul. ‘Ze berooft het politieke systeem van de ‘checks and balances’ die een essentieel onderdeel zijn van een liberale democratie.’

‘Erdogan is hier om te blijven’, schreef AKP-krant Daily Sabah maandag. ‘Het is aan de westerse leiders dat feit onder ogen te zien en ernaar te handelen.’

Beeld REUTERS

Internationaal

De vraag is wat de herverkiezing van Erdogan betekent voor de betrekkingen van Turkije met het Westen, die danig zijn verzuurd. Heeft de AKP-leider met zijn versterkt kiezersmandaat nu meer legitimiteit, in de ogen van het Westen? Of juist minder, gezien de manier waarop hij zijn binnenlandse machtspositie gebruikt? Tot ergernis van Ankara schromen EU-regeringen niet kritiek te uiten op het opsluiten van journalisten en andere mensenrechtenschendingen. 

Reacties op de verkiezingen waren maandag echter schaars in Europese hoofdsteden. De Zweedse minister van Buitenlandse Zaken Margaret Wallstrom gaf Erdogan zo’n beetje het voordeel van de twijfel. Alleen Navo-secretaris-generaal Jens Stoltenberg feliciteerde de president zonder omhaal. Sinan Ülgen, hoofd van de Turkse denktank EDAM, noemt de verkiezingsuitslag ‘niet erg bevorderlijk’ voor de relaties met het Westen. ‘Ik zeg dat vooral vanwege de MHP, regeringspartner van de AKP. De AKP was al erg sceptisch tegenover het Westen, de sterk nationalistische MHP is dat alleen maar nog meer.’

Buitenlands heeft Erdogan het vooral druk met de Koerdische ‘terroristen’ in Syrië en Irak. Daarbij kan hij de hulp van zijn nieuwe steun en toeverlaat Vladimir Poetin goed gebruiken. Hij heeft in Moskou een raketafweersysteem en een kerncentrale besteld. Poetin was maandag een van de eersten om hem te feliciteren.

Economie

Erdogan wil van Turkije een van de tien grootste economieën ter wereld maken in 2023, wanneer het 100-jarig bestaan van de Turkse republiek wordt gevierd. Gezien zijn staat van dienst (de mirakeljaren 2002-2011, waarin Turkije doordrong tot de top 20) kan niet worden uitgesloten dat hij daarin slaagt, maar vooralsnog komt het eerder aan op het verzwaren van de dijken. Er is noodweer op komst, voorspellen economen. Voor Erdogan was dat de belangrijkste reden de verkiezingen anderhalf jaar te vervroegen – kiezers houden niet van pijn in de portemonnee.

De lira is sinds oktober 20 procent in waarde gedaald, de inflatie is gestegen tot boven de 12 procent. De werkloosheid neemt toe. Buitenlandse investeerders zijn huiverig om zaken te doen in het instabiele Turkije. Hoeveel vertrouwen kunnen zij hebben in een eigenwijze president die de touwtjes van het economisch beleid in handen neemt? Erdogan heeft zich tot ‘vijand van de rente’ verklaard. Verhoging van de rente en fluctuaties van de lira heeft hij afgeschilderd als een ‘buitenlands complot’. Erdogan pleit ervoor de rente laag te houden omdat dat ook de inflatie zou beperken. Economen lachen hem uit om die theorie, maar het is dan toch maar het machtige staatshoofd zoiets zegt. De financiële markten reageren nerveus op zulke gekkigheid.

Oppositie en polarisatie

Door Erdogans overwinning dreigt de polarisatie in Turkije verder toe te nemen. Het land bestond al uit twee helften: de ene vóór Erdogan, de andere zeer tegen. Die tweedeling wordt scherper, nu de AKP voor lange tijd is verzekerd van de macht en de andere partijen geheel buitenspel staan. Volgens de oppositie waren deze verkiezingen de laatste kans om de democratie te redden en een dictatuur te voorkomen. 

Muharrem Ince, presidentskandidaat van de CHP, erkende maandag de overwinning van de AKP, maar noemde de verkiezingen niettemin ‘oneerlijk’. Hij waarschuwde dat het presidentieel systeem ‘erg gevaarlijk’ is en kan leiden tot de regelrechte heerschappij van één man. Een meerderheid van de oppositie in het parlement had kunnen zorgen voor enig tegenwicht, maar daarvan is nu geen sprake. 

De rechtse MHP als ‘reservewiel’ van de AKP zal Erdogan vermoedelijk weinig last bezorgen. De partij zal hem hooguit aanmoedigen dingen te doen waar mensenrechtenorganisaties en westerse regeringen zich zorgen over maken. Bovendien is de oppositie ideologisch verdeeld. Diverse partijen vormden voor de verkiezingen wel een alliantie, maar dat was vooral om kiestechnische redenen, zoals de hoge kiesdrempel. ‘Om de sultan te stoppen’, schreef The Economist voor de verkiezingen, ‘heeft Turkije een effectieve oppositie nodig.’ Die lijkt ver te zoeken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden