Analyse Protesten Guinee

President Condé wil grondwet wijzigen, en dan weten ze in Afrika wel hoe laat het is

President Alpha Condé rijdt door de straten van Conakry. Beeld AFP

In Guinee zijn maandag duizenden mensen de straat opgegaan om te demonstreren tegen president Alpha Condé. In de aanloop naar de verkiezingen werkt hij aan een wijziging van de grondwet – en dan weten mensen in Afrika vaak wel hoe laat het is.

Alpha Condé ging het in Guinee allemaal anders doen dan zijn autoritaire voorganger, Lansana Conté. Condé, ervaren oppositieleider, won in 2010 de eerste vrije verkiezingen in het West-Afrikaanse land, 52 jaar na de onafhankelijkheid. Hij had rechten gestudeerd – en zelfs gedoceerd – aan de Franse elite-universiteit Sorbonne. Onder zijn bedachtzame leiding moest het vooruit met de economie: Guinee was een typische Afrikaanse grondstoffenproducent, met een arme bevolking naast ’s werelds grootste reserves van bauxiet, een gesteente waaruit aluminium wordt gewonnen.

Dat was toen. Nu is Alpha Condé een president die wordt achtervolgd door beschuldigingen van handjeklap met buitenlandse mijnbouwbedrijven. En wat nog belangrijker is: Condé wil langer aan de macht blijven dan de grondwet hem toestaat. Dat is althans de overtuiging van veel van de circa 13 miljoen Guineeërs. Condé, 81 jaar, zit officieel in zijn tweede en laatste termijn. Maar in de aanloop naar de verkiezingen van volgend jaar werkt hij aan een wijziging van de grondwet – en dan weten mensen in Afrika vaak wel hoe laat het is.

Ambtstermijnen

Het veranderen van de grondwet is de populaire manier geworden voor Afrikaanse leiders om macht te behouden. Verhoog de limiet op presidentiële ambtstermijnen en doe vervolgens mee aan alweer een strak geregisseerde verkiezing, zo werkt dat. Blijft Condé inderdaad aan, dan schaart hij zich bij de meer dan tien staatshoofden die sinds de eeuwwisseling deze tactiek succesvol hebben toegepast. Voorbeelden: Paul Biya (86) in Kameroen, Denis Sassou (75) in Congo-Brazzaville en Idriss Déby (67) in Tsjaad. In Guinees buurland Ivoorkust zinspeelt president Alassane Ouattara (77) op een gooi naar een derde termijn bij de volgende verkiezingen.

In Guinee zijn maandag duizenden mensen de straat opgegaan om te demonstreren tegen een grondwetswijziging. ‘Alpha, moordenaar’, riepen betogers in de hoofdstad Conakry, doelend op de president. Maandag vond namelijk ook de uitvaart plaats van elf betogers die werden gedood tijdens eerdere protesten. De demonstraties worden georganiseerd door het Nationaal Front voor de Verdediging van de Grondwet, een samenwerking van vakbonden, oppositiepartijen en mensenrechtenorganisaties.

Ambtstermijnen maakten in Afrika vooral hun opmars na de Koude Oorlog. Het Westen had tijdens de Koude Oorlog volop autoritaire Afrikaanse leiders gesteund: als die maar bondgenoten werden tegen de Sovjet-Unie, dat net zo goed zocht naar Afrikaanse partners. Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie kon het zegevierende Westen begin jaren negentig opeens eisen stellen in ruil voor donorgeld: invoering van meerpartijenpolitiek, van periodieke verkiezingen. En: van grenzen aan presidentiële ambtstermijnen. Tientallen Afrikaanse staten namen zulke zaken op in hun constituties, waaronder Guinee.

Omstanders dragen een gewonde protestant weg. Beeld AFP

Zweem van legitimiteit

Je komt tegenwoordig dan ook niet snel meer een Afrikaanse president tegen die de grondwet geheel en al negeert en zichzelf gewoon uitroept tot ‘president voor het leven’, zoals in de jaren zeventig Jean-Bédel Bokassa deed in de Centraal-Afrikaanse Republiek en Idi Amin in Oeganda. Maar veel leiders zetten inmiddels de constitutionele spelregels zo naar hun hand dat ze toch nog aan de macht weten te blijven – nu mét een zweem van legitimiteit.

Een zittend staatshoofd in Afrika beschikt vaak over instrumenten om de uitkomst van grondwetsherzieningen en verkiezingen te beïnvloeden. Denk aan geld, het parlement, het leger, de kiescommissie en de rechters. Een land waarin de president al in 2003 een derde termijn kreeg, nadat hij de grondwet had laten aanpassen, is: Guinee. Dat was met toenmalig leider Lansana Conté. Hij stierf in 2008. In 2010 werd het maximum aantal ambtstermijnen weer teruggebracht naar twee, een limiet waar nu dus Alpha Condé op zijn beurt weer vanaf wil.

Hoewel westerse regeringen de gangmakers waren achter het principe van ambtstermijnen, verbinden ze in praktijk weinig harde consequenties aan het gemanipuleer van constituties in Afrika. Nic Cheeseman, professor aan de universiteit van Birmingham en onderzoeker van democratisering in Afrika, meent dat dit ‘komt door China’. Beijing concurreert in Afrika met het Westen en stelt al helemaal geen bestuurlijke voorwaarden aan samenwerking.

Vuist maken

De VS en EU blijven nauwe partners van bijvoorbeeld Oeganda, dat in ruil voor geld strijd levert met de extremistische groepering Al-Shabaab in Somalië. Oeganda’s president Yoweri Museveni (75) is al 33 jaar aan de macht en heeft behalve de limiet op ambtstermijnen de leeftijdsgrens voor het presidentschap laten oprekken, zodat hij in 2021 stug door kan bij de verkiezingen.

Afrikaanse burgers zien wel graag een limiet op ambtstermijnen van hun leiders, blijkt uit onderzoek van bijvoorbeeld Afrobarometer, een enquêteplatform van wetenschappers uit Ghana, Zuid-Afrika en de VS. Maar voor een verarmde bevolking is het moeilijk om een vuist te maken. In de gevallen dat grondwetswijzigingen worden verijdeld, zoals weleens voorkomt, zijn het soms andere factoren die de doorslag geven. Zoals rivaliserende bestuurselites, mensen met hun eigen machtsmiddelen, die een president duidelijk maken dat zijn tijd er toch echt opzit.

Een opvallende uitzondering was er in 2014 in Burkina Faso. President Blaise Compaoré, in 1987 aan de macht gekomen door een coup, wilde de grondwet wijzigen om zo zijn termijn wat verder te verlengen. Dat werd tegengehouden door het volk: boze burgers zetten het parlement in de hoofdstad Ouagadougou in de hens, waarna Compaoré het land uit vluchtte. Daar zullen de betogers in het nabijgelegen Guinee misschien weleens aan denken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden