Premier Guy Verhofstadt

De liberaal Guy Verhofstadt leidt in Brussel een bont gekleurd kabinet. Blauwen zitten erin, roden en groenen ook. Voor het eerst sinds 1958 ontbreken echter de christen-democraten....

Gaat het jongste adagium aan de Brusselse Wetstraat, de Nieuwe Politieke Cultuur, al zo ver dat bezoekers ongehinderd het binnenpleintje met de burelen van het kabinet van de premier kunnen bereiken? Nog voordat een veiligheidsbeambte kan informeren naar de reden van de komst, zwaait de slagboom uitnodigend open.

Hoewel openheid en transparantie tot de juwelen behoren waarmee het paarsgroene kabinet in Belgie graag wil pronken, verzekeren kabinetsmedewerkers dat zo'n gastvrije geste geen beleid is. 'Hier heeft iemand even niet goed opgelet.'

Guy Verhofstadt (46) zelf maakt een half uur later een royaal gebaar naar een klassiek zitje in de hoek van zijn werkvertrek. Het aanbod voor een kop koffie gaat vergezeld van een waarschuwing. 'Pas op, hè. Straf. Italiaans.'

Hij maakt nooit een geheim van zijn grote liefde. Aan de wand hangt een metersgroot schilderij van A. Hennebicq (1836-1905), landarbeiders aan het werk in de velden bij Lazio, Rome. Zelf bezit hij een olijfboomgaard in Toscane. Zijn politieke loopbaan kende meer dan eens momenten van bezinning en inkeer tijdens een verblijf in Italië.

In 1979 leest hij, dan 26 jaar oud en voorzitter van de jonge Vlaamse liberalen, op weg naar Rome een verhandeling over het zuivere kapitalisme als de oplossing voor moderne vraagstukken. Sindsdien wordt hij, volgens intimi, beheerst door de wil een stempel op de politiek te zetten.

In 1995 is Toscane een toevluchtsoord na een reeks teleurstellende verkiezingsuitslagen voor de Vlaamse Liberalen en Democraten. Als hij twee jaar later terugkeert in de politieke arena, is hij minder drammerig, minder driftig dan vroeger. Aan zijn bezuinigingsdrift als jonge minister van Begroting had hij bij collega-politici en vakbondsbestuurders de bijnamen 'baby-Thatcher' en Da Joenk (dat jong) overgehouden.

Nu leidt de zoon van een advocaat uit Gent sinds juli 1999 een voor België ongekend bont kabinet: het blauw van de liberalen, het rood van de socialisten en het groen van het Vlaamse Agalev en het Waalse Ecolo. Voor het eerst sinds 1958 ontbreken de christen-democraten in de stuurhut van het land.

Verhofstadt heeft de ambities torenhoog opgeschroefd. Hier wordt niets minder dan een Nieuw België opgetuigd. Het is gedaan met de achterkamertjespolitiek. Weg met het nepotisme. Afgelopen met het land van deemoedige, grijze muizen. We maken 'kom-af' met de beeldvorming van een verscheurde, aan zichzelf twijfelende natie.

Maar toch, temidden van indrukwekkende stapels dossiers, ligt op zijn bureau - ooit de schrijftafel van de Antwerpse, socialistische staatsman Camille Huysmans - een stapeltje boeken van de Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges onder handbereik. Hij grijpt er wel eens naar, ook als is het maar voor een enkele passage; een verfrissend bad in een imaginaire wereld, even 'buitenaards', los van de hectiek van de Wetstraat.

Waant u zichzelf na een lang leven in de oppositie nu als premier niet in een wondere wereld?

'Ach, nee. Als je hier komt te zitten, aan dit bureel, krijg je een aantal instrumenten in de hand. Een koevoet links, een koevoet rechts, om iets te openen dat tot nu toe gesloten is gebleven. Een hamer om iets te veranderen. Maar tegelijk is er een tweede gevoel: het immense van de taak en de hoeveelheid problemen die zich de voorbije tien jaar hebben opgestapeld. Dat is mijn dagelijkse verwondering. Het zijn geen kleine dossiers. Pas op. Dit land heeft de afgelopen decennia behoefte gekregen aan een immense reeks van hervormingen, op alle terreinen. Het gaat van de modernisering van het overheidsapparaat, de hervoming van het leger, de hervorming van politie en justitie tot aan de uitbouw van de welvaartstaat. Dat in bijna elk dossier het woord hervorming voorkomt, toont aan dat er een berg werk is te verzetten.'

Had u verwacht dat het zo omvangrijk zou zijn? De commentaren in de pers zijn tot nu toe niet onverdeeld lovend over de prestaties van paarsgroen.

'Welke commentaren bedoelt u?'

De Standaard bijvoorbeeld had een...

'Aha, De Standaard. Je moet toch een oppositiekrant hebben. Nee, ik denk dat iedereen kan zien dat we in een kort tijdsbestek veel in gang hebben gezet. Een financiële planning met een belangrijke lastenverlaging, maatregelen om jongeren en ouderen in het arbeidsproces te betrekken, gelijkschakeling van lonen in de zorgsector. Die politiek begint effect te krijgen. De werkloosheid daalt. De grote uitdaging is de activiteitsgraad, die in België maar 38 procent is, omhoog te krijgen tot boven de 40. Dat zit op spoor.'

Dat zijn niet de thema's die de Belgen als de grootste problemen ervaren

'Ik was ook nog niet klaar. Dit was het sociaal-economische luik. Neem nu justitie. Over twee maanden is er een veiligheidsplan. Dat hadden we niet eens. Er waren geen doelstellingen, er waren geen prioriteiten. We hebben voor Euro 2000 snelrecht klaargestoomd. Ik merk dat Nederland dat niet haalt. Wij hebben het op 1 juni aanstaande. We beginnen deze maand proefprojecten in 21 gemeenten voor integratie van politiekorpsen. We hebben de eerste twee maanden de dioxinecrisis bezworen. Een heel systeem van voedselcontroles is opgezet. Een laatste punt op mijn lijstje, excuseert u mij, het asielbeleid. Voorheen was dat onbestaand, men was overmand door schrik om wat dan ook te doen. Wij hebben een regularisatiecampagne opgezet. Vijftigduizend mensen hebben een aanvraag ingediend. Dat is heel ordentelijk verlopen. Aan de andere kant is er een vrij strak uitwijzingsbeleid. Dat begint te werken. Het aantal asielaanvragen begint te dalen.

'Ik denk persoonlijk dat het gevoel bij de bevolking - en ik merk dat aan reacties uit het publiek, los van sommige commentaren - is dat deze regering iets in beweging heeft gezet. Ik weet wel: in het begin is geschreven dat we te hard van stapel liepen. Maar als je iets in beweging wilt zetten, moet je in elk geval de ambitie hebben om ver te springen. Als je zegt dat je de twee meter gaat halen, zul je nooit tot drie reiken. Als je zegt dat je naar de acht wil, spring je misschien wel zes of zeven.'

Toch zijn er verwijten. Politieke benoemingen zijn gebleven.

'Totaal onterecht. Kijk, ik zal niet bestrijden dat vele mensen in België nog altijd de neiging hebben elke benoeming op te hangen aan een politieke kleur. Het kost járen om van dat patroon af te komen. Van alle topbenoemingen die deze regering heeft gedaan, is het merendeel, als je dan toch per se wil catalogiseren, in christen-democratische hoek te plaatsen. Vroeger, als een nieuwe regering van een andere samenstelling aantrad, werden topambtenaren van de kleur die niet meer aanwezig was, allemaal opzij gezet. Met tientallen, honderden tegelijk. Een grote kuis. Iedereen werd opgespoord. Dat is nu voor het eerst in de Belgische geschiedenis niet gebeurd.'

Uw kabinet maakt soms zo'n stuurloze indruk. Iedere minister presenteert te pas en te onpas plannetjes om zich te profileren, waarna steevast een geweldige discussie losbarst. Het lijkt wel alsof u de zaak niet onder controle heeft.

'U vertelt het verhaal niet volledig, namelijk dat er na de discussie altijd een oplossing volgt. U vindt dat misschien rommelig overkomen, ik vind dat niet. Ik bouw dat bewust in. Als je iets grondig wilt veranderen in dit land, heb je die discussie nodig, die botsing van ideeën. Gisten, rijpen, vonken desnoods. Dat is een groot verschil met het verleden. Toen botste er niets. Maar er veranderde ook niets.

'Wat je ziet is dat de kranten nu ook mee gaan in dit verhaal. De eerste maanden was het voortdurend: crisis in de regering! Onenigheid in de meerderheid! Dergelijke koppen zie je nu al veel minder.'

Er was op z'n minst sprake van verwarring

'Ik verwijs dan altijd naar de situatie in Nederland. Dit is dus deb...tcultuur. Ik zou geen regering kunnen leiden zoals mijn voorganger Jean-Luc Dehaene dat deed. Met iedereen telefoneren en zeggen: nu gaan we zwijgen, of kleine stapjes zetten, links of rechts. Ik vind het juist een verrijking als verschillende zijden aan bod komen en dat je daarna op basis van het regeerakkoord tot besluitvorming komt. Natuurlijk krijg je onrust als je beleid gaat voeren. Als je niets doet, zal die onrust nog veel groter zijn. Je kunt geen eierkoek bakken zonder een ei te breken. Dat is politiek.'

Ook in het Nieuwe België zie je Vlamingen en Walen elkaar nog voortdurend in de haren vliegen

'Het gaat eigenlijk vrij goed, vind ik. De voorbije vier jaar domineerde de confrontatiepolitiek. Vlaanderen eiste, Wallonië weigerde. Dat verandert. Ik denk dat iedereen nu inziet, zowel in het Noorden als het Zuiden, dat er een aantal fundamentele wijzigingen nodig is. Meer fiscale autonomie hoort daarbij, ja. Deze staat heeft enkele veranderingen nodig om te kunnen blijven werken.'

Leidt dit uiteindelijk niet tot de totale erosie van België?

'Ik wil een goedwerkende federale staat maken, met duidelijk afgescheiden bevoegdheidspakketten en daadwerkelijke solidariteit tussen de gemeenschappen.

'Kijk, dit is een federaal land. Er zullen altijd gevoeligheden blijven. Ik kan me voorstellen dat dit vanuit Nederland bekeken, waar geen taalkwesties zijn, overkomt als eindeloos geruzie. Maar in Duitsland tussen de Länder of in Zwitserland zie je gelijkaardige patronen. België is een soort van Europa in het klein. Het fantastische aan het federalisme is, dat je het land kunt besturen met een diversiteit; zo besturen dat mensen niet in de verdrukking komen. Het alternatief is het uiteenspatten van de multiculturele, multireligieuze, multinationale of multitalen -landen en gemeenschappen. Federa lisme is daarom een zeer hoopvolle gedachte.'

Benauwt u het succes van het Vlaams Blok dan niet?

'De echte graadmeter is 2003, de volgende landelijke verkiezingen. Dan mag u over extreem-rechts komen praten. U moet het een beetje tijd laten.'

Er zijn al lokale verkiezingen in oktober. Antwerpen vreest een doorbraak van het Blok.

'De partij is daar al jaren. Het beleid is: niet samenwerken, de voedingsbodem wegnemen. Ik ben ervan overtuigd dat dit stilaan lukt. Er is meer interesse in de politiek dan ooit. Op radio, tv, in de kranten. Extreem-rechts profiteerde van de stemming dat het, ach, toch altijd dezelfden zijn, dat er nooit wat verandert, dat er geen oplossing is. Dat gevoel is voor een groot stuk gekeerd. Bovendien: alle grote onderwerpen waarover we spraken zijn behandeld zonder enige inmenging van het Vlaams Blok.'

De euforie rond het huwelijk van kroonprins Filip en jonkvrouw Mathilde zal u ook niet slecht zijn uitgekomen. Je hoorde niemand meer over een onafhankelijk Vlaanderen. Er ontstond een België-gevoel.

'De monarchie is evident een zeer belangrijk bindmiddel voor de staat, en dat is overeenkomstig de wens van de gro te meerderheid van de inwoners. Die aanhankelijkheid is altijd groot geweest en heeft nu een extra duw gekregen.'

Is het een bewuste strategie geweest om het huwelijk te gebruiken in de pogingen het beroerde imago van België wat op te fleuren?

'Het is een belangrijke gebeurtenis geweest, zeker. Maar nee, het was geen onderdeel van een plan, als u dat mocht denken. Het was het koningshuis zelf dat besliste om grote openheid te betrachten door overal camera's toe te laten. Ik vond het wel uitstekend.

'Ik stel vast dat die negatieve aandacht voor België weg is. Dat had te maken met veel zaken. Met het huwelijk, maar ook met de nieuwe regering. Dit is een land in het centrum van Europa dat een van de meest welvarende naties kan zijn dankzij die fantastische geografische positie. Als de politiek dit land goed bestuurt, kan het eigenlijk niet misgaan.'

Een van de terreinen waarop heel manifest sprake is van een Nieuw België, is het buitenlands beleid. Sancties tegen Oostenrijk, de uitlevering vragen van ex-dictator Pino chet, bemiddeling in Centraal-Afrika. Vanwaar die plotselinge zendingsdrang?

'Ik heb altijd gevonden dat wij op het vlak van het buitenlands beleid grijze muizen waren, die op grond van de aanwezigheid van de Europese instellingen en de Navo geen positie mochten innemen. Zo kan ik niet aan politiek doen. Dat reformisme op binnenlands vlak behoor je ook naar het buitenlands terrein door te trekken. Als een onderzoeksrechter hier een klacht tegen Pinochet binnenkrijgt van Chileense ballingen, en vervolgens vraagt aan de uitvoerende macht om te helpen, doe je toch niet of je neus bloedt.'

Toen die rechter een onderzoek startte na een klacht tegen de Iraanse ex-president Rafsanjani, probeerde minister Michel van Buitenlandse Zaken de opwinding in Teheran te sussen.

'Een verzoek tot uitlevering is niet aan de orde. Het is nu aan de onderzoeksrechter.'

Wat probeert België te winnen met zo'n actievere politiek?

'Waarom moet dat voeren van buitenlands beleid altijd staan in functie van winnen, of verliezen? We proberen slechts te handelen naar de humanistische grondbeginselen van de nieuwe wereldorde. Die proberen we te verdedigen.'

Met een oproep tot een ski-boycot van Oostenrijk?

'Laat duidelijk zijn: België is onverkort voorstander van het handhaven van de sancties. Die boycot, ach, Michel heeft er al afstand van genomen. Of ik schrok van die oproep? Ik denk dat Michel zelf is geschrokken, vermits hij al drie keer zijn spijt heeft betuigd.'

Het is opvallend dat juist liberalen het activisme bepleiten

'Dat hoeft u niet te verwonderen. We zijn een van de weinigen die Jorg Haider goed kennen. Hij zat in dezelfde beweging, de Liberale Internationale. Het heeft jaren vechten en argumenteren gekost om hem buiten te zetten.

'Ik moet zeggen dat bij mij een grote rol heeft gespeeld dat ik verslaggever ben geweest voor de parlementaire onderzoekscommissie naar de Belgische betrokkenheid bij de genocide in Rwanda, een van de minder prettige bladzijden uit de Belgische geschiedenis. Ik ben er geweest. Ik kan u zeggen, als je de kerken rond Kigali hebt bezocht, waar duizenden en duizenden skeletten liggen, en als je daar gans alleen staat in het besef dat er 800 duizend mensen in twee maanden zijn afgemaakt; dat de Hutu-extremisten de kampen binnenkwamen waar zowel Hutu's als Tutsi's zaten en zeiden: nu gaan we van iedereen de linkerhand afhakken, en de volgende dag terugkeerden voor het rechterbeen, en daarna de kinderen; als je dat hebt gezien, de terreur, dan is voor mij een point of no return bereikt. Ik kan me geen beleid meer indenken dat waardenvrij is. Ik ben blij dat ik niet meer neutraal hoef te zijn.'

U zou zo vaak van opvatting veranderen. Eerst aanhanger van Margaret Thatcher, dan weer bewonderaar van Tony Blair en Wim Kok.

'Ha, het aantal keren dat ik Wim Kok heb aangehaald en gebruikt, is niet op de vingers van een hand te tellen. In veel opzichten is Nederland voor mij een voorbeeld. Maar het zijn niet alleen Koks denkbeelden. Ik moet zeggen: ik hou van de man zoals hij is, de manier waarop hij met de mensen omgaat. Als er problemen zijn, proberen we die niet weg te steken, maar dan bellen we met mekaar.

'Maar ik verdedig nog altijd dezelfde ideeën als vroeger. Je moet vragen wie of wat is veranderd? De persoon in kwestie? De samenleving? Vergeet niet: die is ook geëvolueerd. Die heeft de val van de Muur meegemaakt, die heeft het wegdeemsteren van de begrippen links en rechts gekend, die heeft het naar elkaar toegroeien van modern liberalisme en sociaal-democratie gezien, waaruit nieuwe sociaal-economische modellen zijn ontstaan. Nu staan we aan het begin van een nieuwe economie, en we hebben er alle belang bij dat binnen te halen. Met als inzet dat iedereen daaraan kan deelnemen en dat er geen nieuw dualisme ontstaat.'

Bent u zelf net zo bedreven als Kok met de muis en op het internet?

'Ik kan een tekst produceren'

...html-pagina's maken?

Wat, eh? Aha, websites! We hebben een web, binnenkort is er een nieuwe, toch?'

De pers wenste u vooral 'innerlijke stabiliteit' toe bij uw aantreden als premier. Is die er inmiddels?

'Ik reageer misschien wat anders dan vroeger. Evenwichtiger. Dat heeft niet zozeer met de functie te maken, maar meer met de ervaringen van de voorbije vier, vijf jaar. Ik heb de grootste diepten meegemaakt. Ik moest vertrekken als politiek leider. Het, hoe zal ik het zeggen, hakkerige, het streberige heb ik van me kunnen afzetten.'

Da Joenk bestaat niet meer?

'Ach, dat weet ik niet zo precies. In elk geval is er geen vakbondsleider meer die het zegt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden