Premier Den Uyl redde troon Beatrix

Premier Joop den Uyl heeft in de zomer van 1976 een tweede smeergeldaffaire rond prins Bernhard verdonkeremaand teneinde een zekere koningscrisis te vermijden, zo blijkt uit de biografie Joop den Uyl 1919-1987.

Hij voorkwam hiermee dat strafvervolging van prins Bernhard onafwendbaar werd, dat koningin Juliana zou aftreden en kroonprinses Beatrix niet beschikbaar zou zijn voor de opvolging. Deze gang van zaken blijkt uit de biografie Joop den Uyl 1919-1987, waarop Volkskrant-journaliste Anet Bleich donderdag hoopt te promoveren aan de Universiteit van Amsterdam. Algemeen is de wijze waarop de PvdA-premier in augustus 1976 openheid betrachtte over de handel en wandel van prins Bernhard en tegelijkertijd een constitutionele crisis afwendde, als een huzarenstuk beschouwd.

Formule
Bleich, die de persoonlijke archieven van Den Uyl heeft kunnen raadplegen, schrijft in lovende zin over ‘een omzichtig manoeuvrerende, behoedzaam, maar tegelijk doelbewust opererende premier die alle klippen wist te omzeilen, en voor een zwaar op de maag liggende zaak een formule vond waarmee iedereen kon leven’.

Maar ‘op de veelgeprezen openheid’, noteert ze vervolgens, valt af te dingen. Toen de onafhankelijke onderzoekscommissie van drie wijze mannen op 12 augustus 1976 haar eindrapport aan de premier overhandigde, noteerde deze in zijn multoband: ‘12-8 Cie van 3, wij zijn er niet meer’. Dat sloeg op de commissie die ophield te bestaan. Er stond nog een zinnetje achter: ‘Stuk Northrop persoonlijk’.

Tweede affaire
Uit een bijlage bij het Lockheedrapport bleek dat er, eind jaren zestig, een tweede affaire was geweest ‘van niet minder betekenis’, opnieuw over de aanschaf van gevechtsvliegtuigen, met betrokkenheid van dezelfde vrienden van de prins ‘en met bijna honderd procent zekerheid wederom prins Bernhard in de hoofdrol’. Nu ging het om de Amerikaanse vliegtuigbouwer Northrop en het gevechtsvliegtuig Cobra.

Tekst gaat verder onder de video

]]>

Bleich schrijft: ‘Kort samengevat: de commissie-Donner (de onderzoekscommissie, red.) was ervan overtuigd dat prins Bernhard vanaf 1968 zijn best deed voor de aanschaf van Northrop-gevechtsvliegtuigen en als dank hiervoor via Hubert Weisbrod (Zwitsers advocaat, red.) in verschillende termijnen tot 1973 een bedrag van 750.000 dollar ontving.’

Dan vervolgt ze met de vraag: ‘Wat deed Den Uyl met deze figuurlijke tijdbom die de commissie-Donner hem bij het scheiden van de markt had toegespeeld? Helemaal niets. Hij borg het document op in een kluis waar het zich tot op heden bevindt en nam over de Northrop-affaire een oorverdovend zwijgen in acht.’

Voor Bleich staat vast dat publicatie van de Northrop-bijlage in 1976, bovenop het verhaal over smeergeld in de Lockheedzaak, de positie van prins Bernhard onhoudbaar zou hebben gemaakt en daarmee een koningscrisis onafwendbaar.

Strafrechter
Een strafrechtelijke vervolging van prins Bernhard was al overwogen, verschillende bewindslieden drongen erop aan. Zelfs toenmalig minister van Justitie Dries van Agt kon zich voorstellen, zo blijkt nu, dat prins Bernhard voor de strafrechter werd gebracht. In een uitzending van het televisieprogramma Andere Tijden zegt hij vanavond een pleidooi voor strafvervolging ‘niet geheel onbegrijpelijk’ te hebben gevonden. Staatssecretaris Marcel van Dam schreef een ontslagbrief, maar liet zich bepraten door zijn premier.

Volgens de promovenda besefte Den Uyl vanaf het begin dat strafvervolging koningin Juliana in een onmogelijke positie zou brengen. ‘De echtgenoot van het staatshoofd naar de gevangenis? Moeilijk voor te stellen dat Juliana dan opgewekt verder zou regeren.’

Er kwam nog iets bovenop: prinses Beatrix zou in zo’n geval niet willen opvolgen. Geruchten over zo’n opstelling van de kroonprinses deden in 1976 al de ronde, maar Anet Bleich kreeg de bevestiging van de in 2005 overleden oud-minister van Financiën Wim Duisenberg.

Die bezocht Beatrix ten tijde van het Lockheedonderzoek in het geheim een paar keer op haar kasteeltje Drakesteyn – ‘zonder chauffeur, in een afgereden Ford Taunus’. Duisenberg: ‘Ik vond dat Beatrix in die tijd vrij wanhopig was. Ze had het gevoel dat hier een beerput werd opengetrokken, waarvan de stank ondraaglijk was. Zij was de aanstaande koningin, maar zij kreeg haar twijfels of ze dat wel zou moeten doen en dat zou een crisis in Nederland hebben veroorzaakt die niet te overzien was.’

Constitutionele crisis
Was naast een Lockheedschandaal ook een Northropaffaire aan het licht gebracht, dan was strafrechtelijke vervolging van prins Bernhard ook door Den Uyl vermoedelijk niet af te wenden geweest. Het koningshuis en ook het kabinet zouden openbaarmaking van een tweede affaire niet overleven. Bleich: ‘Door dit explosieve gegeven ‘onder de pet te houden’ heeft Joop den Uyl véél meer dan reeds bekend was verhinderd dat Nederland in een langdurige constitutionele crisis terechtkwam.’

Den Uyl was buitengewoon gesteld op koningin Juliana – omgekeerd gold hetzelfde; zij noemde zichzelf ‘uw oude praatpaal’. Het kan een motief geweest zijn voor Den Uyl om prins Bernhard en daarmee de koninklijke familie te ontzien.

Waarschijnlijker is dat hij vreesde voor een reactie van verbittering onder het Oranjegezinde deel van de bevolking dat zich zou keren tegen de ‘rooie’ Partij van de Arbeid.

Anet Bleich in een toelichting op haar proefschrift: ‘Onder PvdA-bewindslieden leefden de angstbeelden van het Malieveld in 1918, toen Troelstra per ongeluk de revolutie had uitgeroepen en het Malieveld in Den Haag volstroomde met Oranjevolk. Den Uyl was zich er goed van bewust dat wie aan het koningshuis kwam op fel protest kon rekenen.’

Joop den Uyl in 1981. (ANP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden