Premieoproer zet prille coalitie nu al onder druk

Vier uur had de VVD-fractie donderdag nodig om intern de gemoederen te sussen over de plannen rond de zorgpremie. Welke uitweg heeft Rutte?

Drie dagen nadat de VVD al ja had gezegd tegen het regeerakkoord, klonk het donderdagavond opnieuw, uit de mond van de nieuwe fractieleider Halbe Zijlstra: 'De fractie staat in z'n geheel achter het akkoord.'


Dat was na vier uur beraad. En gelachen werd er niet meer. Nauwelijks 24 uur duurde de euforie over de daadkracht van het akkoord. Toen drong de hoogte van de zorgpremies door en stonden alle liberale gezichten op onweer. Het beroemdste erelid, de partijbaronnen, de jongeren en het wetenschappelijk bureau zijn verenigd in hun afkeer. De stroom aan klachten leek donderdag niet meer in te dammen. EenVandaag peilde de stemming onder de VVD-stemmers: 47 procent heeft spijt van zijn keus op 12 september.


En zo zat de VVD-fractie gisteren opnieuw gebogen over het akkoord, op zoek naar een antwoord op de eruptie van ongenoegen in de eigen achterban. Wat is er mis gegaan? Is de VVD er op een onoplettend ogenblik ingeluisd door de PvdA? Hebben de onderhandelaars Blok en Rutte zitten slapen?


Het antwoord uit VVD-kring is volmondig nee. Alles is bewust zo gedaan. Ze wisten dat dit een lastig verhaal zou zijn. 'Maar kijk nou naar het grote plaatje', is het verweer. En kijk nou wat de PvdA heeft ingeleverd: de WW, het ontslagrecht, de ontwikkelingshulp, de gratis schoolboeken...


Er is één verschil: de nederlagen van de PvdA zijn abstracter. Minder mensen voelen zich er direct door getroffen. Niemand met een baan gaat er nu van uit dat hij in 2014 wordt ontslagen. Bij honderden euro's zorgpremie extra per maand daarentegen kunnen de meeste VVD-kiezers zich heel goed van alles voorstellen.


Dat effect is door de VVD-top onderschat. Het slechte nieuws werd versluierd gebracht, de koopkrachtschade uitgesmeerd over enkele jaren, terwijl de bijl in 2014 in één keer valt. Bovendien worden niet alleen de hoogste inkomens getroffen, maar ook de zogeheten één- à anderhalfverdieners, met een gezinsinkomen van twee tot drie keer modaal. Dat is de harde kern van de VVD-achterban.


Dat de liberale paniek zo laat komt, is een direct gevolg van de uiterst besloten formatieonderhandelingen. Met een select groepje van vier man formeren en er zo min mogelijk partijgenoten bij betrekken, is wel goed voor het tempo en de rust, maar niet voor het draagvlak. Als Rutte en Blok het zorgplan eerder hadden getoetst aan wat meer partijgenoten, hadden de alarmbellen allicht eerder geklonken.


Nu staan de liberalen voor het blok. Is er nog iets aan te doen? Kan het plan nog van tafel? Zijlstra overtuigde zijn fractie donderdag dat dat geen optie is. De handtekening staat al onder het akkoord. 'Terugonderhandelen' is iets dat de onderhandelaars nou juist niet zouden doen. De liberalen zoeken de hoop in de toekomst: als het zorgplan wordt uitgewerkt, zal het 'maatwerk' zijn, zonder 'gekke uitschieters'. En ja, de partijtop zal alles nog heel goed gaan uitleggen aan de kiezers.


Het tweede liberale ja tegen het akkoord kan niet verhullen dat de eerste week een bijzonder slechte start is geworden. Ook voor de PvdA. Want het beeld dat de liberalen de formatie hebben verloren, zal van de VVD de komende tijd een ongedurige coalitiepartner maken, voortdurend op zoek naar kansen om die indruk uit te wissen. Het formatiemotto 'elkaar iets gunnen' is onder die omstandigheden een lastige opdracht.


Zo wordt de liefde tussen de prille partners veel sneller dan verwacht op de proef gesteld. De komende maanden wordt het zorgplan uitgewerkt. Ligt daar de kans voor Rutte en zijn team om nog met opgeheven hoofd te ontsnappen? Diederik Samsom heeft de sleutel van de nooduitgang in handen. Dat zijn secondant Dijsselbloem donderdag ruimhartig liet weten dat bij de uitwerking van het plan heus 'veel ruimte' is, lijkt de deur op een kier te zetten.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden