Predikant Nico ter Linden (1936 - 2018) was een steracteur met de kerk als zijn theater

De kenschets 'predikant van de grachtengordel' doet hem tekort, want zijn gelovigen kwamen uit alle delen van het land. Maar in het seculiere Amsterdam bracht Nico ter Linden de Westerkerk-gemeente tot bloei.

Dominee Nico ter Linden (in het zwart) bij de doopdienst van Lucas, de bijna zes maanden oude zoon van prins Maurits en prinses Marilène in de kapel van Paleis Het Loo in Apeldoorn in 2003. Beeld anp

Hij was ijdel en theatraal. Maar dat vereiste zijn ambt, vond predikant Nico Marius Adriaan ter Linden, die zondag op 81-jarige leeftijd in zijn woonplaats Amsterdam overleed. Want in de kerk, met haar hoge gewelven en galmende akoestiek, moet de voorganger zich fysiek en verbaal groot maken. Hij moet recht doen aan het 'ijzersterke script' van de Bijbel. En aan de onovertroffen vertelkunst van zijn auteurs.

En dat heeft Nico ter Linden gedaan. Als predikant in Stompetoren, Alkmaar, Lith en Oyen en - van 1977 tot 1995 - in de Westerkerk in Amsterdam. Op de kansel benutte hij zijn dictie, die deed denken aan die van klassieke acteurs. Hij verhief zijn stem en hij gesticuleerde beheerst als de woorden die hij sprak daarom vroegen. Ter Linden was de steracteur en de kerk was zijn theater.

Hij nam zijn ambt uiterst serieus. Sterker: hij koos er in navolging van zijn vader en beide grootvaders voor, omdat hij zich als dienstplichtig militair hevig stoorde aan de taakopvatting van een legerpredikant. 'Een eersterangs klungel', zei Ter Linden in de Volkskrant. 'Hij deed niets met de onuitputtelijke mogelijkheden die zijn functie hem bood. Daar wond ik mij over op. Zodanig zelfs, dat ik dacht: laat ik zelf predikant worden.'

Ontzagwekkend

In die hoedanigheid heeft hij steeds het verhevene van de eredienst tot uitdrukking willen brengen. 'De eredienst is een ontzagwekkend gebeuren', zei hij in Trouw. 'Onze hulp is in de naam van de Heer, die hemel en aarde heeft gemaakt. Dat ís me wat. Dat zijn geweldige woorden. Als je die uitspreekt op de toon van 'hierbij-open-ik-de-vergadering' dan weet je niet waar je mee bezig bent.' Het ijzersterke script verdroeg geen gerommel. 'Je blijft toch ook van Bach af?'

Eerbied

Volgens Ter Linden ontbrak het veel collega-predikanten aan eerbied voor het eigen ambt en voor de eredienst waarin zij voorgaan. 'Natuurlijk moet het niet onbegrijpelijk worden, maar een kerkdienst moet niet beginnen met 'goedemorgen gemeente'. Er gaat veel verloren als je al te gewoon en toegankelijk wilt zijn.' Een predikant die gewoon wil zijn, doet ook de Bijbel geweld aan. Voor hem is 'en zo geschiedde' hetzelfde als 'en het gebeurde'. Volkomen ten onrechte, betoogde Ter Linden in het Nederlands Dagblad. Want in 'geschieden' is de hand van God zichtbaar.

De ontkerkelijking was volgens Ter Linden niet het gevolg van afnemende religiositeit, maar - in belangrijke mate - van de onbekwaamheid van veel collega-predikanten. Zo beklaagde hij zich in 2001 over de kwaliteit van de herdenkingsdienst in de Domkerk na de aanslagen van 11 september. 'Er was iets gebeurd dat elk begrip te boven ging. In zo'n situatie zou een predikant iets van de verwarring kunnen benoemen en misschien een beetje draaglijk maken. Maar een dominee riep uit dat God zich in Christus heeft geopenbaard. Kerkelijke geheimtaal, en niet ter zake. Moedermelk moet je ze geven, zei Luther. Het is toch onbestaanbaar dat je op zo'n moment niet tot meer in staat bent.'

In het door en door seculiere Amsterdam bracht Ter Linden de Westerkerkgemeente tot bloei, zoals zijn oudere broer Carel dat deed met de Kloosterkerkgemeente in Den Haag. 'Een zondags onderonsje van bovenmodalen voor wie kerkgang van goede smaak getuigt', schamperden journalisten die het verschijnsel probeerden te duiden. Daarbij verwezen ze ook naar de goede betrekkingen die de gebroeders Ter Linden onderhielden met de koninklijke familie. Zo ging Nico voor in de huwelijksdienst van prins Maurits en Marilène van den Broek en verzorgde hij het kerkelijk deel van de viering van het 25-jarig huwelijk van toenmalig koningin Beatrix en prins Claus.

Grachtengordel

De kenschets 'predikant van de grachtengordel' doet Ter Linden echter geen recht. Zijn kerkgangers - 'gelovigen, ex-gelovigen, onbewust gelovigen en sceptici' - waren afkomstig uit alle lagen van de bevolking en kwamen uit alle delen van het land. En hij verloochende nooit zijn verleden als gevangenispredikant (in Alkmaar). 'Als je er niet in slaagt in de gevangenis iets duidelijk te maken, geef ik er niets voor', zei hij vaak tegen zijn kerkenraad.

Door dat streven liet Ter Linden zich ook leiden bij de activiteit waarmee hij de meeste mensen heeft bereikt: de eigentijdse 'hervertelling' van de Bijbel in de zesdelige reeks 'Het Verhaal Gaat...' - door Ter Linden zelf omschreven als 'kinderbijbel voor volwassenen'. Het eigentijdse zat hem niet zozeer in de popularisering van de taal - 'ontaal', volgens Ter Linden - waaraan de auteurs van de Nieuwe Bijbelvertaling zich zouden hebben bezondigd, maar in zijn behandeling van de Bijbelse verhalen 'die wortelen in de historie, maar daarom nog geen historische verhalen zijn'. Oftewel: wat in de Bijbel staat, 'is wel waar, maar niet echt gebeurd'. Anders dan orthodoxe gelovigen had Ter Linden daar genoeg aan, al miste hij als volwassene wel de onwankelbaarheid van het kinderlijk geloof. Mede door zijn toedoen keerde in het ontkerkelijkte Nederland de Bijbel terug in de boekenkast: van Het Verhaal Gaat... zijn ruim een half miljoen exemplaren verkocht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.