Review

'Praten mét populisten is niet hetzelfde als praten áls populisten'

Nu het virus zich zo snel verspreidt, lijkt het hoog tijd een antwoord te zoeken op het populisme. Een Duitse en een Nederlandse politieke wetenschapper komen tot dezelfde aanbeveling: politici moeten niet luisteren, maar leiden.

Marine le Pen en Geert Wilders.Beeld anp

Is het 'minder, minder' van Geert Wilders populistisch en het 'pleur op' van Mark Rutte niet? Is een populist iemand die, tegen beter weten in, verlaging van de AOW-leeftijd belooft (Henk Krol), of het afschaffen van het eigen risico in de zorg (Emile Roemer)? Ben je een populist als je de strijd aanbindt met de media, 'de poortwachters van de gevestigde orde' (Denk). Of als je in hemdsmouwen Barack Obama nabootst (Jesse Klaver)? En ben je ook niet een beetje een populist als je een oproep tegen het populisme doet in een advertentie op de voorpagina van het Algemeen Dagblad (Alexander Pechtold)?

Vrijwel elke politicus doet populistisch, maar zijn ze het ook? Hoewel iedereen er de mond vol van heeft, bestaat er eigenlijk geen samenhangend idee over het naoorlogse populisme, schrijft Jan-Werner Müller (1970) in zijn onlangs verschenen boek What is Populism? De politieke wetenschapper is niet de eerste die een poging onderneemt, maar hij is kennelijk minder onder de indruk van collega's die hem voorgingen.

(Tekst gaat verder onder video).

Marine le Pen.Beeld anp

De Duitser, verbonden aan de universiteit van Princeton in de VS, keert zich tegen het vrij gangbare idee dat het populisme, ontdaan van de scherpste randjes, eigenlijk een nuttige correctie op de democratie is. Het geeft immers een stem aan mensen die zich binnen gevestigde partijen niet gehoord weten. Zo lijkt het iets goed te maken van de gebroken belofte dat het in de democratie gaat om de volkswil.

Müller begrijpt de aantrekkingskracht, maar noemt het een illusie dat populisten de democratie vervolmaken. Zij willen niet dat het volk regeert; ze zoeken bij verkiezingen het mandaat om de staat op te eisen. Ze geloven in regeren bij meerderheid, maar niet in verscheidenheid. Ze noemen zich democraten, maar sluiten groepen uit: Mexicanen, Marokkanen of welke 'vreemden' ook maar voorhanden zijn. Müller haalt een campagne-uitspraak van Donald Trump aan: 'Het enige wat ertoe doet is de vereniging van het volk (the people) - omdat die andere mensen (the other people) er niet toe doen.'

Na de Brexit lijkt de overwinning van Trump een nieuwe opsteker voor het populisme in Europa. Morgen (4 december) kan Oostenrijk alsnog een rechtsradicale president kiezen. Op dezelfde dag kan Italië bij referendum gehoor geven aan de oproep van Beppe Grillo om de regering naar huis te sturen. En in 2017 maken populisten zich op voor nieuwe verkiezingsoverwinningen in Nederland, Frankrijk en Duitsland.

We zijn al ver voorbij de geruststelling dat populisten hard blaffen, maar niet bijten. Het grootste schrikbeeld is Hongarije. Viktor Orbán leidt in het verzet tegen het Europese vluchtelingenbeleid zijn land naar een dictatuur. Müller verwijt de leiders van de Europese Unie dat zij lijdzaam toezien hoe lidstaten als Hongarije, Polen en Slovakije de beginselen van de Unie verkwanselen.

Müller schaart zich daarmee aan de zijde van Cas Mudde. De Nederlander noemt de 'gedoogsteun' van de Europese elite voor Orbán veel verontrustender dan bijvoorbeeld de stem van miljoenen Fransen op Marine Le Pen. Het is de lankmoedigheid van de heersende politiek, die het populisme vleugels geeft.

Non-fictie Jan-Werner Müller What is Populism? ***** University of Pennsylvania Press; 123 pagina's € 19,80.

Mudde herinnert eraan dat de democratie in Europa erop is gebouwd om kiezers op afstand te houden. Ze hadden tenslotte ook op Hitler gestemd. De overdracht van macht aan instituties waar de kiezer geen greep op heeft, wreekt zich nu de Europese Unie in crisis verkeert. De tijd dat iedereen wilde aannemen dat integratie goed is voor vrede en welvaart, is voorbij.

Mudde (1967) is een veel geciteerd onderzoeker naar populisme en extreemrechts. Vanuit de universiteit van Antwerpen volgde hij de opkomst van het Vlaams Blok. Tegenwoordig werkt hij aan de universiteit van Georgia in de VS, maar hij kijkt vooral naar de ontwikkelingen in Europa.

Mudde is wat wilder dan Müller. In zijn jonge jaren was hij een punkminnende skinhead - een 'liberale' skinhead, haast hij zich er aan toe te voegen. Hij raast in zijn eerder dit jaar verschenen bundel essays On Extremism and Democracy in Europe met grote snelheid over het hele continent, waarbij hij grote woorden niet schuwt. De meeste hoofdstukken zijn geschreven in de hitte van de publieke meningsvorming - enkele uren na de overwinning van Trump stond zijn analyse al op de website van The Guardian.

Donald Trump.Beeld anp

Mudde noemt populisme een dunne ideologie, die ervan uitgaat dat de samenleving verdeeld is in twee vijandige homogene groepen: de corrupte elite en het echte, 'pure' volk. De agenda is meestal beperkt tot corruptie, immigratie en veiligheid. Populisten hebben weinig idee over de inrichting van de samenleving en de economie. Het links-populisme in Zuid-Europa ontleent nog het een en ander aan het socialisme, maar het rechts-populisme in Midden- en Noord-Europa is in de eerste plaats nationalistisch. Het gaat om herstel van de identiteit, van het 'wij-zijn-weer-onder-elkaar'-gevoel.

Zowel Mudde als Müller ziet het populisme vooral als een symptoom van het failliet van het klassieke partijsysteem. De politiek versplintert. Leiders zeggen te willen luisteren naar de kiezers, maar daarmee lijken zij vooral te willen verdoezelen dat ze geen idee hebben hoe te leiden. Ze missen het zelfvertrouwen om in complexe zaken op basis van de eigen overtuiging een koers uit te zetten en daarvoor mandaat te vragen. Uit armoede praten zij populisten naar de mond, die zich op hun beurt genoodzaakt voelen nog radicalere uitspraken te doen.

Beide wetenschappers pleiten ervoor populisten niet uit te sluiten maar in te sluiten. Müller denkt aan een nieuw sociaal contract tussen burgers en overheid: 'Praten mét populisten is niet hetzelfde als praten áls populisten.' En Mudde: 'Het uitsluiten van een meerderheid van de bevolking is een veel groter gevaar voor het democratisch bestel in Europa dan het insluiten van populistische partijen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden