Praten in vier bedrijven

Waarin verschilt de homo sapiens van de andere dieren? Niet in het feit dat hij zijn handen vrij kan gebruiken, of in het hanteren van gereedschap, of in het vermogen te denken en emoties te ervaren....

Dat is geen nieuwe ontdekking. Filosofen, biologen, taalkundigen, psychologen en sociale wetenschappers hebben uitvoerig gewezen op de taal als onderscheidend element van de mens, van Aristoteles tot Darwin en Herbert Mead. Dieren kunnen communiceren, maar zij kunnen geen woorden en zinnen produceren waarmee ze verwijzen naar zaken die buiten het hier en nu liggen ('displacement').

De menselijke taal biedt daarbij ook de mogelijkheid om te misleiden en te liegen ('prevarication'), grapjes te maken, dubbelzinnig te doen en te reflecteren,over anderen en over zichzelf.

Westendorp tracht het ingewikkelde en tamelijk speculatieve proces van taalverwerving door de prehistorische mens voor een breed publiek inzichtelijk te maken. Hij doet dit onder meer met een imaginaire beschrijving van hoe 'de mens' in vier perioden van zijn lange geschiedenis zijn huis bouwde en daarbij taal als gereedschap gebruikte.

De eerste periode is die van de homo erectus, ongeveer driehonderdduizend jaar geleden. Het zoeken en vinden van materialen roept klanken van benoeming op. De behandeling van de materialen eveneens (Westendorp vergelijkt dit met de eerste 'woorden' die het kind voortbrengt als het met blokken speelt). 'Hij mompelt de woorden terwijl hij aan het werk is en koppelt het verbale beeld aan datgene wat hij doet of het voorwerp dat hij vasthoudt.' Maar het is vooral de samenwerking met anderen die taal stimuleert. Overleg en bevelen werken beter met taal. De reikwijdte van de informatie-uitwisseling is echter nog beperkt. Hij kan niet op zijn gemak anderen uitleggen hoe de hut eruit moet gaan zien. De taal is nog plaats-en tijdgebonden: 'kom', 'hou vast', 'hier'.

Het tweede bedrijf van het huizenbouwvoorbeeld speelt zich af tussen vijfenveertigduizend en vijftienduizend jaar geleden, bij de Cro-Magnonmens. Er heeft een 'creatieve explosie' plaatsgevonden. De woorden die slechts hieren-nu-benoemingen waren, ontstijgen hun gebondenheid en ontsluiten een nieuw gebied van menselijke cognitie. De woorden komen in rechtstreeks contact met het denkproces. Als de hersenen zoeken naar de beste materialen en de meest efficie constructie, zijn het woorden die dit nadenken mogelijk maken: 'te dik', 'niet hier', 'andere kant'.

Het derde bedrijf gaat over het bouwen van een huis in een gehucht aan de oever van de Nijl, Egypte zo'n 5500 jaar geleden. Er worden tekeningen gemaakt van het te bouwen huis, en de betrokkenen bespreken de voor-en nadelen van de diverse plannen. Zij wisselen verbale representaties uit die zijn losgemaakt van de werkelijkheid waarnaar zij verwijzen.

In het vierde bedrijf trekt een verhalenverteller door de stegen van het 14de-eeuwse Parijs. Om de eenheid van handeling van het klassieke toneel te handhaven laat Westendorp hem vertellen over de bouw van de stad, maar het had ieder willekeurig onderwerp kunnen zijn. Waar het om gaat is dat de verteller via de taal zijn publiek meeneemt naar andere plaatsen en tijden. De 'displacement' is voltooid. Stijl, retoriek, humor, metafoor, zinspeling en reflectie zorgen ervoor dat de spreeken luisterervaring een indrukwekkende semantische gelaagdheid krijgen.

Het klassieke theater heeft vijf bedrijven. De vier die we gezien hebben, maken nieuwsgierig naar het vijfde. Westendorp, die in 2001 voortijdig stierf, zegt er niets over, maar het lijkt wel zeker dat we er geen tien eeuwen op hoeven te wachten. Onze taal kraakt nu reeds in al zijn voegen. Nog even en het doek gaat open.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden