Interview nederlands tweede ‘spitzenkandidat’?

Praktische idealist Bas Eickhout (GL) wil een van Europa’s bazen worden

Bas Eickhout in Berlijn. Beeld Waldthausen Marlena

Hij hoopt vandaag de tweede Nederlandse ‘Spitzenkandidat’ te worden in de Europese verkiezingsstrijd, na PvdA’er Frans Timmermans. Bas Eickhout van GroenLinks wil naar de absolute top. De weg is nog lang, maar de Europese Groenen hebben het tij mee.

Bas Eickhout is 42, jong maar niet nieuw. Hij zit bijna tien jaar in het Europees Parlement voor GroenLinks. Hij is slim en ­effectief. Dat uw koelkast geen superbroeikasgassen meer bevat, is aan hem te danken. Als straks de vrachtwagens die dag en nacht in lange ­kolonnes over de Europese snel­wegen rijden minder vervuilend worden, komt dat door hem. De scheikundige en klimaatexpert is een praktische idealist, geen zweverige. Hij is goed in het smeden van meerder­heden vóór verandering. Nu wil hij een van Europa’s bazen worden. Of op zijn minst Europa’s kingmaker.

Zaterdag zet hij mogelijk de eerste stap. In Berlijn kiezen de Europese Groenen hun lijsttrekkersduo voor de Europese verkiezingen van mei. Een van de twee wordt vrijwel zeker de Duitse Ska Keller. Bas Eickhout hoopt voldoende stemmen te krijgen om zich bij haar te voegen.

Als dat lukt, wordt hij de tweede ­Nederlandse Spitzenkandidat in de ­Europese verkiezingsstrijd. De andere is PvdA’er Frans Timmermans namens de Europese sociaaldemocraten. De lijsttrekker van de partij die wint, kan Jean-Claude Juncker opvolgen als Europese Commissievoorzitter. Mits die winnende Spitzenkandidat een meerderheid van het Europees parlement (EP) achter zich krijgt en aanvaardbaar is voor de regeringsleiders van de lidstaten.

De weg is dus lang voor Eickhout. Maar de Groenen hebben het tij mee. Grootste linkse partij in Nederland, monsteroverwinning in Groningen, succes zelfs in het conservatieve ­Beieren. Volgt er een Groene Golf in de Europese verkiezingen? Die kunnen spannender dan ooit worden, met kwakkelende volkspartijen in het midden, oprukkende populisten op rechts en groei van de Groenen op links.

Bas Eickhout in Berlijn. Beeld Waldthausen Marlena

Mogelijk twee Nederlandse Spitzenkandidaten, twee kandidaten voor Junckers opvolging. Wat zegt dat?

‘In Nederland leefde lang het idee dat dat we een klein land zijn dat niks heeft in te brengen. Totale onzin. We zijn onder de 28 lidstaten van de Europese Unie het achtste land. Als de Britten er straks uit zijn het zevende. Gemeten naar economische kracht zijn we nog groter. Er wordt veel gesproken over de Duits-Franse as, maar die functioneert alleen met landen eromheen die voor olie zorgen. Vaak is dat Nederland. We zijn groot genoeg om van belang te zijn, maar niet groot genoeg om te worden gewantrouwd door de grote jongens. We hebben een sleutelpositie in Europa.’

Timmermans en uw partij­genoot Judith Sargentini gaan voorop in de strijd om de rechtsstaat met Polen en Hongarije.

‘Nederland wordt gewaardeerd in Brussel omdat wij zeggen waar het op staat. Meteen in de eerste vijf minuten. Men moet wennen aan ons, maar men vindt dat ook prettig. Wij zijn uniek daarin. Ons land is bovendien een kanarie in de kolenmijn. Wij ­lopen voorop met trends die je later elders ziet. Zoals de afbrokkeling van het politieke midden, die in de jaren negentig begon, gevolgd door de vlucht naar populistisch rechts, met Fortuyn en later de PVV. ’

Waarom verliezen de middenpartijen aan de populisten op de rechterflank en de Groenen op de linkerflank?

‘De middenpartijen zijn uitwisselbaar geworden. In Duitsland bezetten de christendemocraten jarenlang het ministerie van Financiën. Met de rechtse CDU’er Schäuble. De sociaaldemocraten deden er alles aan om het ministerie in de wacht te slepen. 

Toen dat lukte was het eerste wat de nieuwe SPD-minister Scholz zei: ‘Ik doe hetzelfde als Schäuble.’ Waarom stem je dan op de sociaaldemocratie? Dan is het niet raar dat mensen op zoek gaan naar iets anders.’

President Macron wil van de ­Europese verkiezingen een tweestrijd maken tussen pro-Europese progressieven zoals hij en nationalisten die tegen immigratie en Brussel zijn, zoals Orbán in Hongarije en Salvini in Italië.

‘Macron zegt: het is ik of Salvini. Hij heeft de Franse presidentverkiezingen gewonnen door zo te polariseren. Hij of Le Pen. Hij hoopt dat Europees weer zo te doen. De Orbánnen vinden dat prima. Macron en Orbán gaan allebei profiteren als zij elkaars opponent worden. Zij spreken allebei het liefst over immigratie en identiteit omdat dit zo heerlijk polariseert. Orbán heeft er baat bij. Zo doet hij dat in Hongarije. Het is gevaarlijk dat ­Macron ook dat spel wil spelen.’

U heeft gezegd: trap niet in die val. Macron doet dat dus.

‘Ja. Hij kan er zelf mee winnen. Hij is er president mee geworden. Maar dan wordt het een eendimensionale discussie over Europa: ben je voor of tegen. Daarbij zullen wij zeker aan de pro-Europese kant staan, maar we moeten het ook hebben over wát voor Europa. Hoe zorgen we ervoor dat ons pensioen betaalbaar blijft en er straks nog een sociaal vangnet is en er ­banen zijn. Hierin staan wij lijnrecht tegenover de middenpartijen en Macron.’

Jullie treden nooit toe tot ­Macrons ‘coalitie voor een nieuw Europa’?

Nee, het maakt het debat te plat: dit Europa óf niks. Terwijl we nog wel wat gevechten te voeren hebben om Europa beter te maken. Het bedrijfsleven omarmt de groene agenda, maar wil dat de samenleving ervoor betaalt. De kosten moeten echter eerlijk worden verdeeld, anders vergroot je ongelijkheid en ondermijn je het draagvlak voor klimaatmaatregelen. Ook moet er een eind komen aan de scheefgroei dat bedrijven steeds minder bijdragen aan de belastinginkomsten en de burger steeds meer.’

U wordt een ‘Realo’ genoemd.

‘Ik heb een radicale visie, maar ik weet ook dat dit het startpunt is. Ik snap bijna elk tegenargument en ben bereid tot compromissen. Maar niet ten koste van alles. Ik ben er trots op dat ik veel heb binnen­gehaald zonder dat het hele parlement erin meeging. Het vrachtwagenbesluit werd vorige week genomen met 350 voor en 250 tegen. Die conservatieve tegenstemmen waren een goed teken.’

Leg uit.

‘Het is een Europese ziekte, ook van de middenpartijen, dat er altijd gezocht wordt naar brede consensus. Ik denk een meerderheid is een meerderheid en geef niet alles weg. Als iedereen voor is, gaat het nergens meer over. Dan verlies je je herkenbaarheid, zoals de centrumpartijen.’

U denkt dat de verkiezingscampagne zal gaan over de existen­tiële vraag: ‘Waarom Europa?’ Komt Europa ooit los van die worsteling met zichzelf?

‘Die vraag blijft altijd gesteld worden door een groep personen die ver weg niet vertrouwt. Dat zie je ook in Amerika met dat gigantische wantrouwen tegen Washington. Het hoeft geen bedreiging te zijn mits politici Europa normaal gaan behandelen, en dan kom ik toch weer uit bij de centrumpartijen. De PVV neem ik niet zo veel kwalijk. Europa is klote, oké, zij hebben een electoraat en ­laten hun stem horen in het Europees Parlement, prima. Ik vind dat men daar veel te spastisch op ­reageert. Alsof het iets engs is. Nee, zij stellen terechte vragen en daar kun je een debat over voeren. Waar het misgaat, is dat al die middenpartijen uit angst voor dat geluid gaan meepraten.’

De politiek fragmenteert wel. ­Oude partijen slinken, nieuwe ­komen op, het vinden van werkbare coalities wordt lastig.

‘De tijd van de grote coalities, grote partijen is voorbij. Dat is helemaal niet zo verkeerd, een diversere vertegenwoordiging. Lang dachten de Duitsers over de opkomst van populistisch rechts: gebeurt niet bij ons. Ik zei tegen Duitse collega’s: jullie krijgen dit ook. In de vorige Bondsdag ­zaten door de kiesdrempel niet de  liberalen en populisten. Dat is vragen om problemen, een deel van de kiezers voelt zich niet gehoord. De Duitsers zijn nog steeds geschokt dat de rechtsnationalistische AfD nu in het parlement zit, terwijl ik denk dat het beter is.’

Leve de versnippering.

‘Er zit natuurlijk een optimum in, het kan te ver gaan met de versnippering. Maar vierpartijencoalities hoeven geen verslechtering te zijn.’

Het Europees Parlement kan ­verdeelder worden dan ooit.

‘Dat gaat gebeuren. Waarschijnlijk haalt voor het eerst de grote coalitie van christendemocraten en sociaaldemocraten geen meerderheid. Dat is prima en best wel nodig.’

Met de Groenen als lachende ­derde na jullie verwachte winst?

‘Het kan ons tot kingmaker maken op beleidsterreinen.’

Ook bij de keuze van een nieuwe Juncker? De kans dat u het wordt, is niet groot, zegt u zelf. Daarvoor worden de Groenen waarschijnlijk niet groot genoeg. Maar jullie zouden wel Timmermans kunnen steunen tegen de christendemocraat Manfred Weber?

‘Dat is mogelijk. Maar Timmermans was als commissaris verantwoordelijk voor het verminderen van de ­regels, vooral sociale en milieuregels. Het bedrijfsleven stond te juichen. Als dat de hoofdlijn zou worden van een Commissie-Timmermans gaan we daar niet in mee.’

U vreest niet een parlement waarin radicaal rechts sterk is?

‘Nee. Ze zullen groeien maar A: ze zullen geen meerderheid vormen. Maximaal 20 procent. Dat is veel maar het is wat het is. En B: als er een beweging is die onderling niet kan samenwerken, dan zijn zij dat. Bij nationalisten gaat het eigen land tenslotte voor. Ze zijn vooral destructief: weten wat ze niet willen, niet wat ze wel willen. Wij Groenen zijn kritisch over het huidige Europa, maar komen wel met voorstellen hoe het moet.’

CV

1976 Geboren in Groesbeek. 

1994-2000 studies scheikunde en milieukunde aan Radboud universiteit in Nijmegen; lid van de universiteitsraad.

2000-2009 klimaatonderzoeker bij Planbureau voor de Leefomgeving; schreef mee aan het VN-klimaatrapport van het IPCC in 2007.

Vanaf 2009 Europarlementariër namens GroenLinks; ­momenteel vicevoorzitter van de Groenen-fractie in het Europees Parlement; lid van de parlementscommissie voor Milieu, Gezondheid en Voedselveiligheid; slaagde er in 2014 in de maatregel door het parlement te loodsen om schadelijke gassen uit koelkasten en airco’s te krijgen.

Groene partij 

De Europese Groene Partij bezet momenteel 45 van de 751 zetels in het Europees Parlement. De meeste afgevaardigden komen uit Duitsland. De partij is dit weekend in Berlijn bijeen voor het congres in aanloop naar de ­Europese verkiezingen, die van 23 tot 26 mei 2019 worden gehouden. Zaterdag is de verkiezing van de Spitzenkandidat, die de groep in de verkiezingen aanvoert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.