Praatpaal

Hij is er voor gedetineerden: dieven, drugscriminelen, moordenaars. Patrick Vlug is humanistisch geestelijk verzorger. Hoe gaat hij te werk? Dat is vanavond op televisie te zien.

'Van tijd tot tijd kom ik ze tegen: gewelddadige psychopaten. Ze hebben een kilheid over zich die angstaanjagend is. Een tijd geleden zat er een man in mijn gespreksgroep die vastzat op verdenking van meerdere moorden. Een indrukwekkende figuur met spieren als kabeltouwen, joviaal, dominant, zeer goed verzorgd, maar ook manipulatief en dreigend. Toen ik hem daags erna persoonlijk sprak, boog hij zich halverwege het gesprek een beetje naar voren en zei, quasi achteloos: 'Je hebt toch een vriendin die daar en daar werkt?' Ik voelde een klamme hand om mijn hart, ik had hem nooit over mijn vriendin verteld.'


Patrick Vlug (41) is humanistisch geestelijk verzorger in de gevangenis in Zoetermeer. In de documentaire De Bajeshumanist , die omroep HUMAN vanavond uitzendt, wordt Vlug gevolgd tijdens de gesprekken die hij voert met gedetineerden die worden verdacht van moord, straatroof, inbraak, diefstal, drugshandel, mensenhandel, sadisme, brandstichting, kinderpornografie, huurmoord en ga zo maar door.


'Ik ben er voor iedereen', zegt Vlug, 'ook voor die mannen van wie sommigen zeggen dat er niets meer mee te beginnen is. Ik denk dat er altijd nog mogelijkheden zijn.'


Waar willen gedetineerden over praten?

'Een deel wil alleen maar van cel zijn. Daar moet je alert op zijn, het is niet de bedoeling dat ik ze op vrije tijd trakteer. Wat hen vaak parten speelt, zijn gevoelens van schuld, schaamte, eenzaamheid en verdriet. Maar ook mensen die geen berouw hebben of die heel agressief zijn, kunnen ergens last van hebben, omdat ze bijvoorbeeld een leegte ervaren en zich uit hun familie en uit de maatschappij voelen gerukt.


Een man richtte zich heel sterk op de dag dat hij weer vrij zou komen. Dat was pas over zeven jaar. Hij had het gevoel alsof hij bijna dood was en 'vandaag' niet bestond. Ik vraag iemand dan iets te noemen wat juist vandaag bijzonder was, om diegene met het hier en nu in contact te brengen.'


Wat verwachten ze van u?

'In eerste instantie dat ik ze van hun problemen en spanning afhelp. Ze kijken me verwachtingsvol aan en willen een quick fix, maar ik ben geen monteur die het bestaan van een ander kan repareren. Wat ik wel kan doen, is serieus nemen waarmee ze als mens, niet per se als misdadiger, zitten. Dat ik respect voor hen weet op te brengen, ondanks datgene waarvoor ze gedetineerd zijn.


'Ik probeer het gesprek gelijkwaardig te houden, maar als iemand een verhaal vertelt waarin zijn eigen verantwoordelijkheid niet naar voren komt, ga ik kritische vragen stellen. Niet om hem te kwetsen of te slim af te zijn, maar om hem aan het denken te zetten en verder te helpen. Een man die vastzat voor autodiefstallen vergoelijkte dit door te zeggen: 'Maar ik gebruik er nooit geweld bij hoor.' Ik vroeg hem of de mensen van wie hij de auto's had gestolen hem ook zouden prijzen omdat hij alleen maar hun auto in stukken had laten zagen en hen niet in elkaar had geslagen. Na een aantal gesprekken bleek dat hij beter naar zichzelf kon kijken en over zichzelf kon nadenken. Hij had dat vroeger thuis nooit geleerd, want daar vonden ze dat 'moeilijke vragen stellen' iets was voor homo's.'


Is dat het doel van 'humanisme in de bajes'? Dat mensen leren nadenken over zichzelf en hun daden en daarvoor verantwoordelijkheid nemen?

'Het is zeker waar dat ik dat hoop . Ik vind het moeilijk te verdragen als iemand dat niet doet. Als iemand vastzit voor bijvoorbeeld een inbraak, kan hij erover inzitten dat hij uit huis is gezet. Ik probeer diegene dan duidelijk te maken dat het niet alleen gaat om zijn natje en droogje, maar dat er ook andere mensen mee gemoeid zijn - van wie hij blijkbaar is losgezongen. Het kan zijn dat iemand op den duur inziet dat hij niet alleen zijn eigen glazen heeft ingegooid, maar ook die van een ander.


'Het probleem is dat mensen plenty mogelijkheden hebben om hun daden niet onder ogen te zien. Door af te schuiven, anderen de schuld te geven of door hun misdaad te verkleinen. Wat je dan hoort is: 'ze daagden mij uit', 'ik ben vroeger geslagen', of: 'ik moet mijn rekeningen betalen.' Als het om fraude gaat: 'ik pak het van de grote hoop.' Mensen belasten zichzelf met dit soort zelfrechtvaardiging. Het kost veel moeite om zo scheef in het leven te staan.


'Ik peil hoever ik met iemand kan komen - qua moreel besef. Als een gedetineerde bijvoorbeeld een dubbele moord heeft gepleegd, kan de pijn om dat onder ogen te zien te groot zijn. Ik vind het niet mijn taak om als wreker op te treden of om iemands ziel te kraken. Iemand moet nog wel kunnen blijven leven met datgene wat hij heeft gedaan.'


Waar gelooft u in?

'Ik ben ervan overtuigd dat het menselijk leven een eenmalige aangelegenheid is. Dus dat er geen verrekening plaatsvindt, dat er geen hemel is of een hel. Ik beroep me niet op een god, maar op menselijke ervaring zoals die in mijn eigen leven, maar ook in films, boeken en verhalen van vrienden naar voren komt.


'Ik besef heel goed hoe makkelijk het verkeerd kan lopen in het leven. Dat mensen op een ander punt uitkomen dan ze aanvankelijk wilden. Ik vind het belangrijk dat de mannen die ik spreek, ook al hebben ze iets ernstigs veroorzaakt, niet alleen worden gelaten met dat gegeven. Dat er iemand is die zich met hen bezighoudt en hen in staat stelt een verhaal te vormen over hun leven en hoe de misdaad daarmee samenhangt.'


Krijgt u met dat verhaal ook begrip voor hun misdaad?

'Ja, soms wel. Maar als je praat over begrip, lijkt dat al snel in het verlengde van goedkeuring te liggen. Dat is emotioneel verwarrend, want het één is niet hetzelfde als het ander. Enige tijd geleden sprak ik een man die zijn vrouw om het leven had gebracht. Jarenlang was hij door zijn vrouw getreiterd en gesard. Hij potte dat allemaal op, jaar na jaar na jaar, en bleef bij haar voor de kinderen. Totdat op een dag de bom barstte en hij haar met veel geweld om het leven bracht. Wat ik kan begrijpen is dat deze man een enorme, onhanteerbare woede had opgebouwd. Het ingewikkelde met deze partnermoord is dat je slachtoffer- en daderschap niet helemaal tegenover elkaar kunt stellen. Deze man is dader, deze vrouw slachtoffer, zeker, maar toch was hij jarenlang het slachtoffer van háár woede. Ook, en dat was het ingewikkeldste, was de liefde voor zijn vrouw onverminderd groot. Ik kan er dus begrip voor hebben dat hij ertoe is gekomen om iets vreselijks te doen, maar toch keur ik het niet goed.'


Wat geeft u voldoening?

'Als het zelfvertrouwen van deze mannen herstelt of als hun morele blik zich verwijdt. Of als ze besluiten te veranderen. Het komt vaak voor dat ze zeggen dat ze dit nooit meer willen meemaken. Dan is er niet alleen een uitgesproken verlangen, maar ook een besef wat ze daarvoor moeten doen.


'Ik vraag dan: 'Waar wil je naartoe? Wat voor iemand wil je zijn?' Als er nog een kern is van wie ze ooit wilden zijn, dan kunnen ze daar over fantaseren en proberen daadwerkelijk in die richting te bewegen. Daarbij hoort voor mij het geloof in menselijke mogelijkheden bij. Als je iemand afschrijft, is het met hem afgelopen.'


Bajeshumanist

Vanavond om 22.55-23.55 uur zendt HUMAN op Nederland 2 de documentaire De Bajeshumanist uit waarin

Patrick Vlug wordt gevolgd als humanistisch geestelijke verzorger in de Penitentiaire Inrichting Zoetermeer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden