Praalgraf met gebeeldhouwde boodschap van nederigheid

De graftombe die Reinout III van Brederode voor zichzelf en zijn vrouw in de kerk van Vianen liet maken is uniek. Oud-kerkvoogd Margreet Kluit vecht voor restauratie van het pronkstuk.

VIANEN - Er kruipen wormen van wit kalksteen richting de hals en over de benen van een skelet met een verkrampt gelaat. Al eeuwen jaagt het levensgrote beeldhouwwerk de bezoekers van de Grote Kerk in Vianen angst aan. Het is de graftombe van Reinout III van Brederode, de in 1556 overleden heer van Vianen. Het beeld is ook de enige authentieke 'transi' in Nederland - van het Latijnse transire: letterlijk 'oversteken', maar in de bijbelse betekenis ook 'doodgaan'.


'Dit lijk met ongedierte brengt de boodschap van nederigheid over', zegt Margreet Kluit (61), die zich al twintig jaar inzet voor het beeld. 'Hoe rijk je ook bent tijdens je leven, elk stoffelijk lichaam eindigt als wormenvoer.'


De meeste Nederlanders kennen Vianen vooral van de filemeldingen. Maar Kluit werkt er al jaren hard aan dat te veranderen. Ze was twaalf jaar kerkvoogd en kerkrentmeester, en ze geeft rondleidingen door historisch Vianen. Ze schreef de VVV's, de ANWB, de NS en de overheden aan. Iedereen die maar horen wil hoe uniek het macabere beeld is en hoe bijzonder de graftombe met twee verdiepingen waarin het ligt. 'Alleen de echt machtigen kregen een groot dubbeldekkergraf', meldt ze trots. 'Het monument van Engelbrecht van Nassau in Breda is het enige andere graf in Nederland met twee lagen.'


Haar inspanningen zijn eindelijk beloond. De gemeente Vianen besloot deze week 25 duizend euro te besteden aan de restauratie van de tombe. Wethouder André Landwehr beklemtoont hoe belangrijk de gemeente het vindt het 16de-eeuwse grafmonument te behouden. Het heeft, zegt hij, dezelfde kwaliteit als dat van Willem van Oranje. De Provincie Utrecht zegde eerder 100 duizend euro toe.


In Frankrijk en Zwitserland verschenen aan het eind van 14de eeuw de eerste beelden van lijken op graftomben, soms in verregaande staat van ontbinding. Ze staan symbool voor de vergankelijkheid van het lichaam. 'Reinout III reisde regelmatig door Europa met Karel V, van wie hij een adviseur was. Waarschijnlijk heeft hij tijdens zijn reizen door Frankrijk deze dubbeldekker-tomben gezien', vermoedt Kluit.


Vianen speelde vroeger een veel grotere rol dan nu, omdat daar de Lek relatief gemakkelijk was over te steken. In de 13de eeuw begon de bouw van een eerste kapel in Vianen. Na de laatste grote brand van 1540 richtte Reinout III een zijkapel in voor de graftombe voor hemzelf en zijn vrouw Philippote van der Marck.


Bij andere dubbeldekkertomben staan bovenop beelden van de machtige overledene in al zijn wereldse pracht en praal. Op de onderplaat prijken dan beelden van hoe hij er uit zag toen hij net was overleden. 'Maar deze in Vianen is net anders', zegt Kluit. Op de bovenste dekplaat liggen de beelden van Reinout en Philippote als pas gestorvenen, omgeven door engelen en putti. Daaronder ligt het beeld van het lijk. Op een ander beeldhouwwerk achter de tombe zijn Reinout, Philippote en hun kinderen wel springlevend afgebeeld.


'Deze tombe in Vianen heeft geen gelijke', vat Kluit samen. Zij hoopt dat fondsen en particulieren nog flink storten in de collectebus van de kerk om de 390 duizend euro bijeen te brengen die de restauratie gaat kosten. 'Die is nodig om dit monument te behouden voor de volgende generaties. Dat is belangrijk voor de hele wereld.'


In de beelden zijn inderdaad scheuren te zien. Ook mist het lijk enkele tenen. Maar waarom is er zo'n fors bedrag nodig? 'Internationaal vermaarde onderzoekers buigen zich over de steensoort en de verf', antwoordt Kluit. 'Onder hen zijn deskundigen die ook het graf van Willem van Oranje hebben gerestaureerd.' Dergelijk professioneel onderzoek is nodig, omdat veel van de schade aan de beelden het gevolg lijkt van fout uitgevoerde restauraties in het verleden. 'Kijk', wijst Kluit om haar betoog te onderstrepen, 'hier lijkt wel Velpon-achtige lijm in de borstkas van het lijk te zitten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden