Postzegels

De enige echte wetenschap is natuurkunde, de rest betreft slechts het verzamelen van postzegels. Deze uitspraak van Ernest Rutherford (1871-1937) is een treffende illustratie van de arrogantie van fysici....

Natuurkundigen staan kritisch tegenover buitenstaanders die zich met hun vak willen inlaten. Daarentegen vinden ze het zelf heerlijk om zich met andere wetenschappen te bemoeien. Niet alleen wiskunde, scheikunde en biologie hebben te maken met bemoeizuchtige fysici. Ook economen, psychologen en sociologen komen natuurkundigen tegen.

U vraagt zich misschien af wat snaren, quarks en atomen met sociale wetenschappen te maken hebben. Inderdaad heel weinig. De race naar het vinden van het meest elementaire deeltje is voor niet-natuurkundigen niet interessant. Alleen wat verdwaalde theologen scheppen vreugde in de ontdekking van een nieuwe ultieme bouwsteen.

Het verklaren van collectief gedrag behoort tot de kern van de natuurkunde. Een natuurkundig model bestaat uit een groot aantal dezelfde bouwstenen. Een cruciaal aspect is dat deze bouwstenen een (eenvoudige) wisselwerking met elkaar hebben.

Als de natuurkunde ons iets leert, is het wel dat simpele bouwstenen met een simpele wisselwerking zeer complex gedrag kunnen vertonen. Als het geheel maar heel veel van die bouwstenen bevat.

Voor een fysicus geldt: hoe eenvoudiger hoe beter. Vereenvoudigingen heten in de natuurkunde approximations. Een flauwe grap onder natuurkundigen is dat iemand zegt dat hij de spherical horse approximation heeft gemaakt. Dat wil zeggen dat hij in zijn model een paard heeft vervangen door een bol.

Een bekend bouwsteentje in de natuurkunde is een pijltje dat maar twee mogelijke standen heeft: omhoog wijzend of omlaag wijzend. Dit lijkt een extreem eenvoudig concept. Maar neem nu een groot aantal van die pijltjes bij elkaar en laat ze wisselwerken. Bijvoorbeeld door een pijl omhoog te zetten als de meerderheid van zijn naaste buren ook omhoog staat.

Met dit model kunnen heel veel verschillende verschijnselen uit de natuur worden beschreven.

Het bekendste is magnetisme.

Collectief gedrag beperkt zich niet tot natuurkunde. Voor een natuurkundige is het leuk om te spelen met modellen waarin de mens de bouwsteen is. Een mens is erg gecompliceerd. Dus vervangen we een mens door een pijltje of een kubusje. Met dit soort ideeën kan bijvoorbeeld het gedrag van mensen in het verkeer en in mensenmassa's prima worden beschreven.

Ik neem een voorbeeld. Laten we kijken naar allochtonen en autochtonen. Bestuurders zijn geïnteresseerd hoe uitgaande van gemengd wonen na verloop van tijd de meeste allochtonen toch bij elkaar blijken te wonen.

De natuurkundige neemt hiervoor meteen zijn model met pijltjes met twee standen (omhoog: allochtoon en omlaag: autochtoon, of juist andersom.). Het blijkt dat zelfs bij een heel tolerante maatschappij (een pijtje verplaatst zich pas als de meeste van zijn naaste buren de ander kant opstaan) toch al heel snel een totale scheiding optreedt. Dit model is trouwens niet uitgevonden door fysici, maar werd al in 1978 door de Harvard econoom Thomas C. Schelling gebruikt.

Het zal mij benieuwen of de Nobelprijs voor de natuurkunde dit jaar gaat naar één van die wetenschappers die mensen heeft vervangen door pijltjes en paarden door bollen. Wie het ook zal worden, zijn of haar hoofd zal op een aantal postzegels komen. Leuk voor de verzamelaars.

De overige Nobelprijswinnaars blijven natuurlijk postzegelverzamelaars.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden