ANALYSE

Postuum 'strijder' van kalifaat, pr-stunt van formaat

Minuten voor zijn aanslag betuigde de 29-jarige schutter van Orlando, Omar Mir Seddiqui Mateen, via alarmnummer 911 zijn loyaliteit aan de zelfbenoemde 'kalief' van Islamitische Staat (IS), Abu Bakr al-Baghdadi. Dat ene telefoontje is, op basis van wat nu bekend is, alles wat hem aan de terroristische organisatie bindt. Het suggereert dat hij niet handelde in opdracht van, maar geïnspireerd door IS. Wel stelde zijn telefonische verklaring het online propaganda-apparaat van IS in staat om Mateen postuum om te dopen tot een 'strijder' voor het kalifaat. Een pr-overwinning van formaat.

Omar Mateen. Mateen Beeld photo_news

De vraag blijft wat deze aanslag, de grootste sinds 11 september 2001, zegt over de werkwijze van IS in de Verenigde Staten. Is de rekrutering daar net zo succesvol als op Europese bodem? Het korte antwoord is nee. Volgens de cijfers die de Amerikaanse regering aanhoudt, zijn naar schatting 250 Amerikanen uitgereisd naar Syrië en Irak. Dat is relatief weinig op een totaal van 4.000 uitreizigers wereldwijd, en minder dan de helft van bijvoorbeeld het aantal Belgische Syriëstrijders. Schietpartijen zijn er in de Verenigde Staten dagelijks, en slechts een minieme fractie heeft een moslimfundamentalistische signatuur.

Geen aansturing, wel geïnspireerd

Het langere antwoord is wat complexer - er zijn aanwijzingen dat het gevaar van IS groeit. Bij justitie in Amerika lopen naar schatting 900 onderzoeken naar 'IS-sympathisanten', en alleen al in 2015 arresteerde de FBI 56 van terrorisme verdachte Amerikanen - het hoogste aantal in één jaar sinds 9/11. Een kwart van de arrestanten zei plannen te hebben voor aanslagen op Amerikaanse bodem, zo schrijven terrorismeonderzoekers Lorenzo Vidino en Seamus Hughes van George Washington University in een rapport uit december vorig jaar. Op gezette tijden verspreidt IS 'dodenlijsten' van Amerikanen met hun naam en adres. Begin maart verspreidde het een filmpje waarin de verteller Amerika expliciet waarschuwt. 'Met Allah's toestemming zullen we in jullie land doen wat we in Parijs deden.'

Beeld anp

Wie de lokroep van IS hoort en ernaar wil handelen, hoeft echter niet te wachten op instructies. In tegenstelling tot een groot aantal van de zelfmoordenaars in Parijs en Brussel, reisde Mateen niet af naar Syrië. Dat is ook niet nodig - iedere lone wolf kan de handleidingen van IS online vinden en ernaar handelen. In september 2014 zei IS-woordvoerder Abu Muhammad al-Adnani in een audioboodschap gericht aan moslimstrijders over de hele wereld: 'Vraag om niemands advies, vraag om niemands toestemming. Dood de ongelovige, of hij nu een burger is of een militair.' En: 'Kun je geen kogels vinden of bom, kies dan een ongelovige Amerikaan, Fransman, of één van hun bondgenoten. Verbrijzel zijn hoofd met een steen, of dood hem met een mes.' Onlangs riep Adnani op om toe te slaan tijdens de Ramadan, de islamitische vastenperiode die nog tot 5 juli duurt. Mogelijk was Omar Mateen daardoor geïnspireerd.

Daarmee past de schietpartij in het patroon van recente aanslagen in de VS. In december schoot een koppel in San Bernardino (Californië) 14 mensen dood, een half jaar eerder openden twee schutters het vuur bij een tentoonstelling van Mohammed-cartoons in Texas (één gewonde). Beide keren was er geen aansturing van IS, beide keren ook waren de daders wel door IS geïnspireerd.

Omar Mir Seddiqui Mateen. Beeld anp

Ongrijpbaar

Juist dat gebrek aan aansturing maakt IS ongrijpbaar en gevaarlijk, zien de Amerikaanse autoriteiten. Volgens schattingen van de FBI consumeren 'duizenden' Amerikanen IS-propaganda op Facebook en Twitter, waarbij met name Twitter erg populair is. Een 'echokamer' noemt justitie in Amerika dat, ten teken dat radicalisering uiteindelijk toch een groepsproces is. Ontmoetingen met gelijkgezinden kunnen dat proces versnellen. Bekendste voorbeeld is de Bloomington-moskee in Minneapolis (Minnesota), waar een handvol IS-rekruten elkaar zag. Allemaal stonden ze in contact met de Amerikaanse Syriëstrijder Abdi Nur, zelf uit de stad afkomstig.

De propaganda kan iedereen met een internetverbinding bereiken, en hem of haar aanzetten tot daden. Met name jongeren blijken kwetsbaar: ruim 60 procent van de IS-rekruten die in de VS werd opgepakt, was 25 of jonger. 'De buitenlandse terrorist heeft nu directe toegang tot de Verenigde Staten, zoals nooit tevoren', zei FBI-directeur James Comey in juli vorig jaar tegen de Amerikaanse Senaat. 'Je kunt dag en nacht direct communiceren met een terrorist in Syrië. Het effect daarvan op troebele geesten en kinderen... Het werkt!'

President Obama spreekt in The Oval Office met vice-president Joe Biden, minister van Binnenlandse Veiligheid Jeh Johnson en FBI-directeur James Comey over de schietpartij in Orlando. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden