Postuum: Relus ter Beek was een bindend figuur

PvdA-politicus en bestuurder. Als minister van Defensie in het kabinet-Lubbers/Kok (1989-’94) leidde hij een enorme reorganisatie en afslanking van de krijgsmacht. Relus ter Beek schafte ook de dienstplicht af. Tevens besloot hij, onder veel twijfel, tot uitzending van Nederlandse militairen (Dutchbat) naar het Bosnische dorp Srebrenica waar ze later met veel smaad zouden worden weggejaagd.

De Drentse student Ter Beek was voorzitter van de PvdA-jongeren en een van de weinige Nieuw Linksers die Nederland nog wel in de NAVO wilde laten. In 1971 werd hij als 27-jarige Kamerlid en hij zou in achttien jaar uitgroeien tot een voortreffelijk, zij het steeds minder radicaal parlementariër.

Een van zijn meesterstukjes was een motie (1975) waarmee hij in feite de levering van kernreactorvaten aan Zuid-Afrika verhinderde. Relus en zijn fractiegenoten waren woedend op het kabinet-Den Uyl dat daartoe in een onbewaakt ogenblik had besloten. In zijn motie noemde Ter Beek Zuid-Afrika niet eens, maar hij bespeelde wel het thema van de niet-verspreiding van kernwapens. Met behulp van nogal wat confessionelen kreeg de motie een meerderheid en dit verhinderde de levering. Den Uyl erkende later dat het kabinet een fout had gemaakt.

Ter Beek was specialist op buitenlandgebied. Zijn uitverkiezing als minister van Defensie was een grote verrassing, ook voor hemzelf. Relus had nooit in dienst gezeten en kende de krijgmacht slecht. Zijn fractiegenoot en rivaal Bram Stemerdink mopperde publiekelijk dat Ter Beek ‘een uitmuntend verkoper van andermans ideeën’ was. Relus was politiek zeer behendig en hij genoot veel meer dan Stemerdink en anderen het vertrouwen van de betrekkelijk nieuwe PvdA-leider Wim Kok.

De nieuwe minister zat al meteen klem tussen de bezuinigingseisen van de PvdA en het militarisme van de generaals en van CDA-minister Hans van den Broek van Buitenlandse Zaken. Het omvallen van de communistische regimes in Oost-Europa gaf hem steeds meer armslag voor grote hervormingen. Volgens het regeerakkoord moest de defensiebegroting het eerste jaar met 0,6 procent stijgen en daarna gelijk blijven. Aan het eind van de periode was de begroting met twintig miljard gedaald en telde defensie veertigduizend banen minder. Ter compensatie en wegens de vele nieuwe vredestaken kreeg de landmacht een luchtmobiele brigade.

De eerste jaren was Ter Beek gespannen en uiterst behoedzaam (ook in de Golfoorlog) en hij maakte in de Kamer geen sterke indruk. Maar toen zijn hervorming steeds meer geaccepteerd bleek, groeide hij in zijn vak. Bij de afschaffing van de dienstplicht overwon hij zichzelf en de landmachtgeneraals. Eigenlijk was die keus min of meer opgedrongen door de Tweede Kamer. Maar ook wat dit betreft maakte Ter Beek met veel politieke finesse de zaak rond.

Ook ‘Srebrenica’ liet hij zich vooral aanpraten door anderen. De landmacht was verdeeld over het riskante VN-beleid van de safe areas voor de Bosnische moslims, dat hen tegen de moordlustige Serviërs moest beschermen. Die bescherming was rijkelijk symbolisch, want de VN-eenheden waren veel te licht bewapend en zouden bij een aanval van de Servische troepen geen schijn van kans hebben. De politieke druk, ook vanuit de Kamer en in het kabinet, om dit avontuur toch maar aan te gaan was enorm.

Ter Beek bezweek, zij het lang aarzelen, en zo werd hij eerstverantwoordelijk voor de uitzending van Dutchbat. Ruim een jaar later, in juli 1995, vielen de Serviërs onder de beruchte generaal Mladic aan en moest Dutchbat smadelijk om de aftocht smeken. Intussen werden duizenden moslims vermoord. Ter Beek was toen al opgevolgd door de VVD’er Joris Voorhoeve die – aanvechtbaar – meer de schuld in de schoenen kreeg geschoven.

Relus was uiteindelijk een goed minister van Defensie, maar hij werd niet ‘geprolongeerd’ omdat de PvdA het departement uit handen gaf tijdens de paarse kabinetsformatie van 1994. De ex-minister werd weer Kamerlid en al spoedig een geslaagd commissaris van de koningin in Drenth.

Ter Beek was een bindende figuur, een bemiddelaar, en een politicus van hoog niveau. Sommigen, vooral ter linkerzijde, vonden hem te zeer op het compromis gericht. Een fractiegenoot van destijds: ‘Zijn kracht is dat niemand langer dan vijf minuten kwaad op hem kan zijn, omdat hij zo aardig is’.

Relus ter Beek. (ANP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden